فال بگیر
منو

زندگی‌نامه و جایگاه ادبی عطار

ابوحامد محمد بن ابوبکر ابراهیم، مشهور به فریدالدین عطار نیشابوری · Farid al-Din ʿAttar of Nishapur

عطار نیشابوری شاعر و عارف فارسی‌گوی سدهٔ ششم و آغاز سدهٔ هفتم هجری است که به گزارش منابع داروساز بوده و احتمالاً در حملهٔ مغول به نیشابور درگذشته است. منطق‌الطیر، الهی‌نامه، مصیبت‌نامه، اسرارنامه، دیوان، مختارنامه و تذکرةالاولیاء از آثار اصلی او شمرده می‌شود؛ انتساب برخی آثار دیگر، از جمله خسرونامه (گل و هرمز)، مردود یا مشکوک است.

نویسنده و بازبین
تیم تحریریه دیوان‌سرا
تاریخ تدوین
تاریخ بازبینی
انتشار
نسخهٔ محتوا
۱

خلاصه

فریدالدین عطار نیشابوری، با نام کامل ابوحامد محمد بن ابوبکر ابراهیم، شاعر و عارف فارسی‌گوی دورهٔ سلجوقی و خوارزمشاهی است. نام «عطار» به پیشهٔ او اشاره دارد، چون آثارش نشان می‌دهد داروساز بوده است.[1] از زندگی او اطلاعات مطمئن اندک است. رایج‌ترین دیدگاه پژوهشی مرگ او را در کشتار مغولان در نیشابور (فروردین/آوریل ۱۲۲۱ میلادی) می‌داند، اما سال ۱۲۳۰ نیز هنوز ممکن شمرده می‌شود.[2]

آثار اصلی او که پژوهشگران معتبر می‌شمارند عبارت‌اند از دیوان (غزل و قصیده)، مختارنامه (گزیدهٔ رباعیات)، چهار مثنوی بزرگ (الهی‌نامه، اسرارنامه، منطق‌الطیر و مصیبت‌نامه) و تنها اثر منثور او، تذکرةالاولیاء.[2] مشهورترین اثر او منطق‌الطیر است.[2] یکی از دشواری‌های مطالعهٔ عطار انتساب آثاری به اوست که از او نیست یا انتسابشان مشکوک است؛ این موضوع در بخش «اختلاف منابع و نکات نامطمئن» به تفصیل آمده است.

زندگی

نام و پیشه. Iranica نام کامل او را «ابوحامد محمد بن ابی‌بکر ابراهیم» می‌آورد و «عطار» و «فریدالدین» را تخلص یا لقب او می‌داند.[1] همین منبع می‌گوید آثار خود او اطلاعات اندکی دربارهٔ زندگی‌اش می‌دهد، اما از آن‌ها برمی‌آید که داروساز بوده است.[1] Landolt نیز می‌نویسد که او داروسازی ماهر بوده، و هشدار می‌دهد که بخش بزرگی از «اشارات خودزندگی‌نامه‌ای» که به عطار نسبت می‌دادند، از آثار جعلی گرفته شده است.[2] پس هر شرح حال که جزئیات پرشمار از زندگی شخصی او می‌دهد باید با احتیاط خوانده شود.

زمان ولادت و وفات. منابع در این باره هم‌نظر نیستند. Iranica ولادت را حدود ۵۴۰ هجری (۱۱۴۵–۱۱۴۶ میلادی) و مرگ را ۶۱۸ هجری (۱۲۲۱ میلادی) در نیشابور می‌داند و مرگ او را در کشتار مغولان در صفر ۶۱۸ (آوریل ۱۲۲۱) ثبت می‌کند.[1] Britannica ولادت را حدود ۱۱۴۲ و مرگ را حدود ۱۲۲۰ می‌آورد و نیشابور را زادگاه و محل مرگ او می‌داند.[5] ادامهٔ این اختلاف‌ها در بخش مربوط آمده است.

پیوندها و محیط معنوی. دربارهٔ استادان او، Iranica می‌گوید تنها چیز قطعی گفتهٔ خود عطار است که یک بار مجدالدین بغدادی را دیده است.[1] Landolt می‌نویسد که او با مجدالدین بغدادی، صوفی مشهور خوارزم (درگذشتهٔ ۱۲۰۹ میلادی یا اندکی بعد)، یا با یکی از مریدان او به نام احمد خواری در نیشابور پیوند نزدیک داشته است.[2] همو تأکید می‌کند که عطار دربارهٔ صوفیان هم‌روزگار خود کم سخن می‌گوید، هیچ‌کس را به عنوان مراد خود نام نمی‌برد و برخلاف مولانا، نقش فعالی در تصوف سازمان‌یافته نداشته است؛ در عوض شیفتهٔ اولیای بزرگ گذشته بوده است.[2]

شهادت‌های هم‌روزگاران. Landolt دو گزارش کهن را یاد می‌کند. نخست، محمد عوفی که حدود سال ۱۲۰۰ میلادی از نیشابور دیدن کرده و عطار را صوفی پارسا و گوشه‌گیر و شاعری عارف و خوش‌قریحه وصف کرده است؛ عوفی از غزل‌های او نمونه آورده، اما دربارهٔ مثنوی‌هایش سخنی نگفته است. دوم، نصیرالدین طوسی که در جوانی، هنگام تحصیل در نیشابور، عطار پیر را دیده و بعدها از فصاحت او و شیوهٔ تفسیر سخن مشایخ و عارفان یاد کرده است. ابن فوطی در گزارش خود به «دیوان بزرگ» و مثنوی منطق‌الطیر اشاره می‌کند.[2] Iranica نیز می‌گوید که فقط دو تن از معاصران او را یاد کرده‌اند و در همهٔ منابع او مردی از نیشابور است.[1]

نوشتن در دکان. Iranica می‌افزاید که او پیشهٔ داروسازی را عملاً به جا می‌آورده و تعداد زیادی مراجعه‌کننده را شخصاً می‌پذیرفته و ظاهراً نگارش برخی کتاب‌ها را در داروخانه آغاز کرده است.[1]

مرگ. به گزارش Iranica، او در کشتار مغولان در نیشابور کشته شد و منبع این گزارش، فروزانفر ذکر شده است.[1] Landolt این را «رایج‌ترین دیدگاه پژوهشی» می‌نامد اما می‌گوید ۱۲۳۰ هم هنوز ممکن است.[2] جزئیات داستانی دربارهٔ چگونگی مرگ او که در تذکره‌های متأخر آمده، در این پیش‌نویس نقل نشده است. Iranica اشاره می‌کند که شرح حال او بعدها در نوشته‌های جامی و دولتشاه با افسانه‌های شگفت آراسته شد.[1]

افسانهٔ دیدار با مولانا. داستان پرتکرار دیدار عطار با مولانای جوان در نیشابور، به گفتهٔ Landolt که به F. D. Lewis (۲۰۰۰) ارجاع می‌دهد، از «اسطوره‌های جانشینی» است و پایهٔ تاریخی استواری ندارد.[2]

دوره و زمینهٔ ادبی

عطار در سده‌های ششم و آغاز هفتم هجری در خراسان می‌زیست، یعنی دوره‌ای که به گزارش Landolt از نیمهٔ دوم سدهٔ دوازدهم میلادی تا دو سه دههٔ نخست سدهٔ سیزدهم را در بر می‌گیرد.[2] این دوره با حملهٔ مغول به نیشابور در ۱۲۲۱ به پایان رسید.[1] [2]

در زمینهٔ ادبی و فکری، دو نکته را منابع صریحاً بیان کرده‌اند. نخست، مضمون پرواز یا سفر پرندگان به سوی حق از پیش از عطار در ادبیات فلسفی (ابن‌سینا) و عرفانی (غزالی) به عنوان نماد کوشش جان برای نزدیک‌شدن به خدا به کار رفته بود؛ Landolt اقتباس عطار را «بسیار شاعرانه‌تر و عرفانی‌تر» می‌داند.[2] Iranica نیز می‌گوید قاب داستانی منطق‌الطیر از رسالةالطیر احمد غزالی یا برادرش محمد غزالی الهام گرفته است.[1] دوم، شاعران همروزگار، به ویژه عوفی، عطار را بیشتر به عنوان غزل‌سرا می‌شناختند و از مثنوی‌هایش یاد نمی‌کردند.[2]

مجموعهٔ مقالات «عطار و سنت صوفی فارسی: هنر پرواز معنوی» (ویراستهٔ Lewisohn و Shackle، ۲۰۰۶) از جمله پژوهش‌هایی است که ارتباط عطار را با تصوف و با سنت پیش و پس از او بررسی می‌کند؛ به گزارش ناشر، یکی از فصل‌هایش به میراث عطار در آثار مولانا می‌پردازد.[14]

سبک و زبان

منابعی که توانستیم به آن‌ها دسترسی پیدا کنیم تحلیل زبانی و سبک‌شناختی مفصلی نداشتند و بنابراین این بخش عمداً کوتاه است و از ادعاهای تفصیلی دربارهٔ ویژگی‌های زبانی پرهیز می‌کند.

آنچه می‌توان با اتکا به منابع گفت این است که عطار هم غزل‌سرا و قصیده‌سرا بود و هم مثنوی‌سرای روایی. دیوان او شامل غزلیات و قصاید است و مختارنامه گزیده‌ای از رباعیات اوست.[2] چهار مثنوی بزرگ او ساختاری حکایتی و تمثیلی دارند: در منطق‌الطیر یک چارچوب داستانی (سفر پرندگان) حکایت‌ها و پرسش‌وپاسخ‌ها را به هم می‌پیوندد،[1] [6] در مصیبت‌نامه سالک «فکرت» است که در سفری با چهل دیدار با موجوداتی فرشته‌گون، انسانی و مادی حرکت می‌کند،[2] و در الهی‌نامه پادشاه (یا خلیفه‌ای) به شش پسر خود می‌آموزد که خواست‌های دنیوی را به آرمان‌های معنوی بدل کنند.[2] اسرارنامه، با آنکه به شکل مثنوی است، به گفتهٔ Landolt بیشتر تأملی دربارهٔ مرگ و رستاخیز است تا روایت.[2]

در فهرست مقالات چاپ گارسن دوتاسی از منطق‌الطیر (پاریس، ۱۸۵۷) می‌بینیم که متن به «مقاله»هایی تقسیم شده که هر کدام یک گفت‌وگو، پرسش پرنده یا عذر پرنده‌ای را ارائه می‌کند، و سرانجام بخش‌هایی به توصیف «وادی»ها اختصاص دارد.[11] این نشان‌دهندهٔ ساختار گفت‌وگومحور و حکایت‌پرداز منظومه است.

دربارهٔ تذکرةالاولیاء، تنها اثر منثور او، منابع آن را شرح حال اولیا و صوفیان پیشین می‌دانند؛ CGIE آن را شامل ۷۲ شخصیت از بزرگان اسلام و تصوف می‌شمارد،[8] و Britannica می‌گوید این اثر گنجینه‌ای از روایات افسانه‌ای دربارهٔ عارفان نخستین شده است.[16] نمی‌توان از این گزارش‌ها دربارهٔ ویژگی‌های نثر اثر نتیجه گرفت.

آثار

در فهرست زیر آثار «اصلی» به معنایی آمده است که Landolt و Iranica تصریح می‌کنند، و جدا از آن‌ها «آثار منسوب یا مردود» در بخش اختلاف منابع بحث می‌شود.

دیوان (غزلیات و قصاید). Landolt دیوان را از آثار اصلی می‌شمارد و چاپ تفضلی (۱۳۴۱) را در منابع اصلی خود فهرست می‌کند.[2] عوفی در حدود ۱۲۰۰ میلادی از غزل‌های عطار نمونه آورده بود،[2] و ابن فوطی از «دیوان بزرگ» او نام می‌برد.[2]

مختارنامه. مجموعه‌ای از رباعیات. Iranica آن را مجموعه‌ای با ۲۰۸۸ رباعی نسبت‌داده‌شده به عطار توصیف می‌کند و مقدمهٔ آن را چنین گزارش می‌کند که عطار حدود یک‌سوم رباعی‌های دیوان خود را برگزیده و در پنجاه باب بر اساس موضوع مرتب کرده است؛ این کار به درخواست دوستان بوده، و گفته شده که حدود هزار بیت از حدود ۶۰۰۰ بیت را کنار گذاشته است.[3] CGIE شمار رباعیات را «حدود ۲۵۰۰» ذکر می‌کند.[8] همین مقدمه فهرستی از مثنوی‌های عطار را نیز به ترتیب الهی‌نامه، اسرارنامه، منطق‌الطیر و مصیبت‌نامه می‌آورد.[2] چاپ مورد استناد، ویرایش محمدرضا شفیعی کدکنی است.[2] [3]

منطق‌الطیر. مشهورترین مثنوی او؛ سفر عرفانی پرندگان از هفت وادی در جست‌وجوی شاه اسطوره‌ای خود، سیمرغ، که در پایان معلوم می‌شود «خود حقیقی» آنان است.[2] Britannica آن را داستان رمزی جست‌وجوی پرندگان (صوفیان) برای سیمرغ (خدا) می‌خواند که پرندگان در راه هویت جداگانه‌شان را رها می‌کنند، و می‌گوید «سی مرغ» را به عنوان معنای سنتی نام سیمرغ تعبیر می‌کنند.[6] [7] Iranica تاریخ ۵۷۳ هجری (۱۱۷۷ میلادی) را که خود عطار برای پایان این منظومه می‌دهد نقل می‌کند، اما می‌گوید قطعی نیست زیرا آن بیت در همهٔ نسخه‌ها نیست.[1]

مصیبت‌نامه. به گفتهٔ Iranica پس از منطق‌الطیر و پیش از الهی‌نامه سروده شده است.[1] درونمایهٔ آن سفر عرفانی فکرت با راهنمایی مرشدی است.[2]

الهی‌نامه. مثنوی‌ای که Landolt می‌گوید نام درست آن «خسرونامه» است (نه رمان عاشقانهٔ مجعول به همین نام)؛ چاپ هلموت ریتر (۱۹۴۰) سال‌ها استاندارد بود تا آنکه چاپ فؤاد روحانی (۱۳۳۹/۱۹۶۰) با تکیه بر نسخه‌های تهران چاپ تازه‌ای ارائه کرد.[2] [12]

اسرارنامه. مثنوی‌ای در تأمل دربارهٔ مرگ و رستاخیز.[2]

تذکرةالاولیاء. تنها اثر نثر عطار. Landolt می‌گوید عطار در اشعار خود از آن نام نمی‌برد، اما دلیل خوبی برای تردید در اصالت بخش اول آن (تا مدخل حلاج) در دست نیست.[2] Iranica می‌گوید به احتمال فراوان از فهرست آثار عطار به این سبب جا افتاده که منثور است و انتساب آن به او «به‌ندرت قابل تردید» است.[4] تصحیح رینولد نیکلسون در دو جلد (لندن و لیدن، ۱۹۰۵ و ۱۹۰۷) چاپ استاندارد غربی است؛[2] ترجمهٔ بخشی از آن به قلم A. J. Arberry با عنوان _Muslim Saints and Mystics_ منتشر شده است.[2] [16]

جایگاه و تأثیر

Landolt منطق‌الطیر را مشهورترین مثنوی عطار و اقتباس او از مضمون سفر پرندگان را «بسیار شاعرانه‌تر و عرفانی‌تر» از پیشینیان می‌داند.[2] Britannica عطار را یکی از بزرگ‌ترین نویسندگان صوفی توصیف می‌کند و منطق‌الطیر را «بزرگ‌ترین اثر» او می‌نامد؛ این‌ها داوری‌های Britannica است نه گزارهٔ واقع‌نگرانه.[5] [6]

از لحاظ پژوهشی، توجه غربی به عطار از جمله با تصحیح‌ها و ترجمه‌هایی نشان داده می‌شود که Landolt فهرست می‌کند: تصحیح ریتر از الهی‌نامه و ترجمهٔ J. A. Boyle، ترجمهٔ C. S. Nott و ترجمهٔ کامل نثری P. Avery از منطق‌الطیر، تصحیح نیکلسون از تذکره و ترجمهٔ فرانسوی‌ مصیبت‌نامه و اسرارنامه.[2] کتاب ریتر، _دریای جان_، نیز به ترجمهٔ O'Kane (۲۰۰۳) منتشر شده است.[2] Iranica نیز یادآور می‌شود که ریتر کوشید با تکیه بر زندگی و تحول معنوی عطار گاه‌شمار آثار او را بسازد و آثار جعلی را حذف کند، اما فرضیهٔ تحولی او پس از مطالعهٔ سعید نفیسی (۱۹۴۲) بخش بزرگی از اعتبار خود را از دست داد.[12]

دربارهٔ پیوند با مولانا، مجموعهٔ Lewisohn و Shackle فصلی با عنوان «عطار و میراثش در مولانا» دارد؛[14] نتیجهٔ آن فصل را ندیده‌ایم و ادعایی دربارهٔ میزان این اثر نمی‌کنیم.

اختلاف منابع و نکات نامطمئن

۱. سال ولادت و وفات

| منبع | ولادت | وفات | | -------------------------------------------------------------- | ---------------------------------------------------------------- | ------------------------------------------ | | Iranica (مدخل عطار)[1] | حدود ۵۴۰ ق / ۱۱۴۵–۱۱۴۶ م | ۶۱۸ ق / ۱۲۲۱ م، نیشابور | | Britannica[5] | حدود ۱۱۴۲ | حدود ۱۲۲۰ | | Landolt (IIS)[2] | (سال دقیق نمی‌دهد؛ زندگی را از نیمهٔ دوم سدهٔ ۱۲ میلادی می‌داند) | آوریل ۱۲۲۱ رایج‌ترین دیدگاه؛ ۱۲۳۰ نیز ممکن | | LOC (نام معتبر)[9] | — | حدود ۱۲۳۰ | | داده‌های CIP ایرانی در نقل LOC (برای چاپ ۲۰۰۷ مصیبت‌نامه)[9] | ۵۵۳ ق (۱۱۵۸ یا ۱۱۵۹ م) | ۶۵۷ ق (۱۲۳۰ یا ۱۲۳۱ م) | | رکورد کتابخانهٔ CGIE (کلیات عطار)[15] | ۵۱۲ ق | ۶۲۷ ق | | Iranica (مدخل ادبیات فارسی کلاسیک)[13] | حدود ۱۱۱۹ | حدود ۱۱۹۰ | | Wikidata (گزاره‌ها بدون مرجع)[10] | ۱۱۴۵ (ماه ۳) | ۲۶ آوریل ۱۲۲۱ |

این جدول فقط اختلاف را نشان می‌دهد و ما میان آن‌ها داوری نمی‌کنیم. دو نکته: (الف) رکورد CGIE یک رکورد فهرست کتابخانه است، نه مدخل دانشنامه‌ای؛ تاریخ‌های ۱۱۱۹–۱۱۹۰ در مدخل ادبیات فارسی Iranica با مدخل اختصاصی عطار در همان دانشنامه (۱۱۴۵/۱۲۲۱) ناسازگار است و در گزیدهٔ دریافتی روشن نیست از چه مأخذی آمده؛ (ب) گزارش‌های Iranica و Wikidata در مورد ۱۲۲۱ با نظر غالب که Landolt بیان می‌کند هم‌خوان‌اند.

۲. آثاری که انتسابشان رد شده یا مشکوک است

  • خسرونامه (گل و هرمز). Landolt می‌گوید این رمان عاشقانه تا همین اواخر اصیل شمرده می‌شد، اما پژوهش ایرانی معاصر، به‌ویژه شفیعی کدکنی (۱۳۷۵ و ۱۳۷۸)، جعلی‌بودنش را قانع‌کننده نشان داده است.[2] هشدار نام‌گذاری: Landolt می‌گوید الهی‌نامه نیز «در اصل خسرونامه» نامیده می‌شود؛[2] پس نام «خسرونامه» دو اثر متفاوت را می‌تواند دربرگیرد و هنگام ارجاع باید روشن باشد کدام مقصود است. Iranica (مدخل ریتر) نیز به نقل شفیعی کدکنی همین یکسان‌انگاری الهی‌نامه با خسرونامه را می‌آورد.[12]
  • آثار با گرایش شیعی تند. Landolt آثاری را که عطار را شیعهٔ پرشور نشان می‌دهند نیز جعلی می‌داند؛ بعضی از این آثار را شاعری متأخر با همان تخلص سروده است.[2]
  • سایر آثار منسوب. CGIE از جمله خسرونامه (گل و هرمز)، پندنامه، اشترنامه، بی‌سرنامه، بلبل‌نامه و مظهرالعجایب را نام می‌برد که بارها چاپ شده‌اند اما انتسابشان قطعی نیست.[8] Britannica نیز می‌گوید برخی آثار منسوب به او پس از مرگش جعل شده است.[7] Iranica از قول ریتر می‌گوید حدود بیست مثنوی دیگر به عطار منسوب شده است.[12]

۳. مختارنامه

انتساب مختارنامه به عطار محل بحث است. Iranica می‌گوید شفیعی کدکنی آن را اثر عطار می‌داند، در حالی که عبدالحسین زرین‌کوب آن را مربوط به دورهٔ بعد دانسته است؛ Iranica استدلال شفیعی کدکنی را مستندتر می‌یابد و موقتاً عطار را مؤلف می‌پذیرد، و می‌افزاید که حتی با پذیرش مؤلف‌بودن عطار، معلوم نمی‌شود همهٔ رباعیات موجود از هستهٔ اصلی مجموعه باشد.[3] شمار رباعیات نیز گزارش‌ها را متفاوت می‌کند (۲۰۸۸ در Iranica[3] و حدود ۲۵۰۰ در CGIE[8]).

۴. ترتیب و تاریخ آثار

Iranica می‌گوید مصیبت‌نامه پس از منطق‌الطیر و پیش از الهی‌نامه نوشته شده است.[1] Landolt می‌گوید روشن نیست ترتیب ذکر چهار مثنوی در مقدمهٔ مختارنامه ترتیب زمانی هم باشد و اشارات به پیری شاعر در دو منظومهٔ نخست (الهی‌نامه و اسرارنامه) برخلاف این فرض است.[2] بنابراین گاه‌شمار قطعی آثار وجود ندارد.

۵. بخش‌های الحاقی تذکرةالاولیاء

Iranica در گزیده‌ای می‌گوید قدیم‌ترین نسخه‌ها (۶۹۲ هجری/۱۲۹۳ میلادی) با باب هفتادودوم، دربارهٔ حلاج، پایان می‌یابند؛ نسخه‌های سده‌های شانزدهم و هفدهم میلادی بخش «ذکر مشایخ متأخر» را دارند.[4] همین منبع می‌گوید افزوده‌ها اغلب از نظر املا و سبک با متن اصلی فرق دارند و هیچ نسخهٔ معتبری این نام‌های اضافه را ندارد.[4] Landolt نیز تنها بخش نخست (تا حلاج) را بی‌تردید اصیل می‌شمارد.[2] پس نسخه‌ها و چاپ‌هایی که بخش‌های افزوده دارند باید با احتیاط به عطار نسبت داده شوند.

۶. هفت وادی در متن چاپ دوتاسی

منابع هفت وادی را به منطق‌الطیر نسبت می‌دهند.[2] در فهرست مقالات چاپ دوتاسی که در ویکی‌نبشته دیدیم، فقط وادی‌های عشق، معرفت، استغنا، توحید، حیرت و فقر و فنا به عنوان سرفصل آمده‌اند.[11] این را ما بررسی نکرده‌ایم و ممکن است ناشی از ناقص‌بودن فهرست آن صفحه باشد؛ ویراستار باید با یک چاپ انتقادی مقایسه کند.

۷. شهرت و داستان‌های متأخر

داستان دیدار با مولانای جوان از «اسطوره‌های جانشینی» شمرده می‌شود،[2] و شرح حال‌های جامی و دولتشاه به گفتهٔ Iranica با افسانه‌های شگفت آراسته شده‌اند.[1] این‌ها در این پیش‌نویس به عنوان واقعیت نقل نمی‌شوند.

از کجا بخوانیم

مسیر پیشنهادی بر پایهٔ نوع اثر است، نه شهرت یا شمار.

۱. منطق‌الطیر برای شروع: این اثر را Landolt مشهورترین مثنوی عطار می‌نامد؛ ساختار قاب‌دار آن (گردآمدن مرغان، پیشنهاد هدهد، پرسش‌وپاسخ‌ها و عذرها، وادی‌ها و پایان) در فهرست مقالات چاپ دوتاسی دیده می‌شود.[2] [11] برای خوانندهٔ انگلیسی‌زبان، ترجمه‌های Nott (منظوم و ناقص) و Avery (کامل و منثور) را Landolt یاد کرده است.[2] ۲. مصیبت‌نامه و الهی‌نامه برای آشنایی با دو شکل دیگر سفر و تمثیل در مثنوی‌های او: سفر فکرت با راهنمای عرفانی، و آموزش شاه به شش پسر.[2] ۳. اسرارنامه برای خواننده‌ای که با مضمون مرگ و رستاخیز در قالب مثنوی کار دارد.[2] ۴. تذکرةالاولیاء برای نثر و شرح حال صوفیان؛ برای اطمینان از اصالت، بخش نخست تا حلاج را مبنا بگیرید و بخش‌های الحاقی را جداگانه ارزیابی کنید.[2] [4] ۵. دیوان (غزلیات و قصاید) و مختارنامه (رباعیات) برای رویهٔ غنایی او. دربارهٔ مختارنامه به مبحث انتساب توجه کنید.[2] [3] ۶. در انتخاب چاپ، نام مصحح را ببینید؛ برای نمونه تصحیح‌های ذکرشده در Landolt (ریتر، تفضلی، شفیعی کدکنی، نیکلسون).[2]

پرسش‌های رایج دربارهٔ عطار

عطار نیشابوری که بود؟

شاعر و عارف فارسی‌گوی که در نیشابور می‌زیست و به گزارش آثارش داروساز بود. نام کامل او را Iranica ابوحامد محمد بن ابی‌بکر ابراهیم می‌آورد.[1] اطلاعات مطمئن دربارهٔ زندگی او اندک است.[2]

عطار چه زمانی درگذشت؟

بیشتر پژوهشگران، چنان‌که Landolt می‌گوید، مرگ او را در قتل‌عام مغولان در نیشابور در آوریل ۱۲۲۱ می‌دانند، ولی ۱۲۳۰ هم ممکن شمرده می‌شود.[2] منابع دیگر تاریخ‌های متفاوتی می‌دهند (جدول بالا).

مهم‌ترین آثار عطار کدام‌اند؟

Landolt دیوان، مختارنامه، چهار مثنوی (الهی‌نامه، اسرارنامه، منطق‌الطیر، مصیبت‌نامه) و تذکرةالاولیاء را اصیل می‌شمارد.[2] مشهورترین آن‌ها منطق‌الطیر است.[2]

آیا خسرونامه (گل و هرمز) از عطار است؟

بر اساس Landolt که به پژوهش‌های شفیعی کدکنی ارجاع می‌دهد، این رمان عاشقانه جعلی است.[2] دقت کنید که نام «خسرونامه» برای الهی‌نامه نیز به کار رفته است.[2] [12]

آیا عطار مولانا را دیده است؟

داستان دیدار به گفتهٔ Landolt از اسطوره‌های جانشینی است و اعتبار تاریخی مسلمی ندارد.[2]

سیمرغ در منطق‌الطیر چه معنایی دارد؟

در روایت، پرندگان در جست‌وجوی شاه خود سیمرغ‌اند و Landolt می‌گوید در پایان معلوم می‌شود او «خود حقیقی» آنان است؛[2] Britannica سیمرغ را نمادی از خدا و پرندگان را نمادی از صوفیان می‌آورد و تعبیر «سی مرغ» را سنتی می‌خواند.[6] [7]

آیا همهٔ بخش‌های نسخه‌های تذکرةالاولیاء کار عطار است؟

بخش اصلی (تا حلاج) اصیل شمرده می‌شود، ولی نسخه‌های متأخر بخش‌های افزوده‌ای دارند که از نظر املا و سبک با متن اصلی متفاوت‌اند.[2] [4]

منابع

  1. Benedikt Reinert (بر پایهٔ متن‌های برگردانده‌شده از جست‌وجو)، «AṬṬĀR, FARĪD-AL-DĪN (مدخل در Encyclopaedia Iranica، نویسنده: Benedikt Reinert)»، Encyclopaedia Iranica پیوند — دسترسی: فقط از طریق خلاصهٔ نتایج جست‌وجو
  2. Hermann Landolt، «Farid al-Din ʿAttar (در Medieval Islamic Civilization: An Encyclopaedia)»، The Institute of Ismaili Studies پیوند — دسترسی: متن کامل خوانده شد
  3. «MOḴTĀR-NĀMA (مدخل در Encyclopaedia Iranica)»، Encyclopaedia Iranica پیوند — دسترسی: فقط از طریق خلاصهٔ نتایج جست‌وجو
  4. «TAḎKERAT al-AWLIĀʾ (مدخل در Encyclopaedia Iranica)»، Encyclopaedia Iranica پیوند — دسترسی: فقط از طریق خلاصهٔ نتایج جست‌وجو
  5. «Farīd al-Dīn ʿAṭṭār (مدخل زندگی‌نامه)»، Encyclopaedia Britannica پیوند — دسترسی: فقط از طریق خلاصهٔ نتایج جست‌وجو
  6. «The Conference of the Birds (مدخل)»، Encyclopaedia Britannica پیوند — دسترسی: فقط از طریق خلاصهٔ نتایج جست‌وجو
  7. «Persian literature – Classical poetry (بخشی از مدخل Persian literature)»، Encyclopaedia Britannica پیوند — دسترسی: فقط از طریق خلاصهٔ نتایج جست‌وجو
  8. «عطّار (مدخل)»، مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی (CGIE) پیوند — دسترسی: فقط از طریق خلاصهٔ نتایج جست‌وجو
  9. «ʻAṭṭār, Farīd al-Dīn, -approximately 1230 (n81059703)»، Library of Congress Name Authority File پیوند — دسترسی: متن کامل خوانده شد
  10. «Attar of Nishapur (Q194091)»، Wikidata پیوند — دسترسی: متن کامل خوانده شد
  11. عطار نیشابوری، «منطق‌الطیر، چاپ گارسن دوتاسی (پاریس، ۱۸۵۷)، فهرست مقالات»، ویکی‌نبشته (فارسی) پیوند — دسترسی: متن کامل خوانده شد
  12. «RITTER, Hellmut (مدخل در Encyclopaedia Iranica)»، Encyclopaedia Iranica پیوند — دسترسی: فقط از طریق خلاصهٔ نتایج جست‌وجو
  13. «IRAN viii. PERSIAN LITERATURE (2) Classical (مدخل در Encyclopaedia Iranica)»، Encyclopaedia Iranica پیوند — دسترسی: فقط از طریق خلاصهٔ نتایج جست‌وجو
  14. ویراستاران: Leonard Lewisohn و Christopher Shackle، «ʿAṭṭār and the Persian Sufi Tradition: The Art of Spiritual Flight (صفحهٔ معرفی کتاب)»، I.B. Tauris / The Institute of Ismaili Studies پیوند — دسترسی: فقط از طریق خلاصهٔ نتایج جست‌وجو
  15. «Tadhkerat al-Awlīyāʾ / Taẓkerat ol-Owlīyāʾ (مدخل)»، Encyclopaedia Britannica پیوند — دسترسی: فقط از طریق خلاصهٔ نتایج جست‌وجو
  16. «کلیات عطار (رکورد کتابخانه)»، مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی (CGIE) پیوند — دسترسی: فقط از طریق خلاصهٔ نتایج جست‌وجو

بازگشت به صفحهٔ عطار و آثار او ‹ · روش تحریریه دیوان‌سرا · گزارش خطا