عبید زاکانی

زندگی و روایت‌های آن

خاندان و زادگاه. ایرانیکا می‌گوید عبید از خاندانی از دیوانیان و اهل علم بود و زاکانیان شاخه‌ای از قبیلهٔ عرب بنی‌خفاجه بودند که در نزدیکی قزوین ساکن شدند.^[1] دائرةالمعارف بزرگ اسلامی نیز زاکانیان را خاندانی می‌داند که خود را به یکی از قبایل عرب نسبت می‌دادند و از دیرباز در قزوین می‌زیستند.^[2] براون در متن مقدمهٔ چاپ استانبول (۱۳۰۳ ق) خواند که عبید از روستای زاکان نزدیک قزوین بود، و خودِ براون نیز یادآور می‌شود که حمدالله مستوفی در «تاریخ گزیده» (نگارش ۷۳۰ قمری) زاکانیان را از خاندان‌های شناخته‌شدهٔ قزوین شمرده است.^[5]

تاریخ تولد. سال دقیق زادروز هیچ‌جا ثبت نشده است. براون استدلال می‌کند که چون مستوفی در ۷۳۰ قمری عبید را شخصیتی شناخته‌شده می‌داند، تولدش نمی‌تواند خیلی دیرتر از حدود ۷۰۰ قمری (۱۳۰۰ م) بوده باشد.^[5] دائرةالمعارف بزرگ اسلامی همین حدود ۷۰۰ را به‌عنوان آغاز بازهٔ زندگی می‌آورد.^[2] ایرانیکا، بنا بر گزیدهٔ دسترس‌پذیر، تولد را احتمالاً پیش از ۱۳۱۹ م می‌داند و می‌افزاید که مستوفی در ۱۳۲۹ م او را شاعری توانا و صاحب رساله‌ها ستوده است.^[1]

فارس و شیراز. به گزارش ایرانیکا، پس از فروپاشی حکومت مرکزی ایلخانان، عبید از عراق رهسپار شیراز و دربار شیخ ابواسحاق اینجو شد؛ بخشی از مدایحش را برای او سرود و «عشاق‌نامه» را نیز به او نسبت می‌دهد.^[1] براون نیز با تکیه بر دست‌نویس‌هایی که در موزهٔ بریتانیا دید، از مدح ابواسحاق و عمیدالملک در دیوان او یاد می‌کند و می‌گوید در شعر جدی او ارجاع به فارس و شیراز چشمگیر است و از دلبستگی شاعر به شیراز حکایت دارد؛ همو یادآور می‌شود که عبید دربارهٔ قزوین و مردمش غالباً لحنی تمسخرآمیز دارد.^[5]