رودکی سمرقندی
۵۳۹ شعر از رودکی را در ۴ اثر و مجموعه می‌خوانید (مثنوی ۱۹۵، قصیده ۱۲۶، رباعی ۳۷، قطعه ۲). هر شعر منبع و نشانی ثابت خودش را دارد.
کتابخانهٔ آثار
کتابخانهٔ آثار رودکی
۴ اثر و مجموعه با ۵۳۹ شعر منتشرشده. هر کتاب را بردارید تا از نخستین شعرش در کتاب‌خوان دیوان‌سرا بخوانید؛ فهرست متنی همهٔ آثار هم پایین همین بخش آمده است.
قفسه‌های آثار رودکی
پرش به فهرست متنی آثارقفسه و جلدها بازآفرینی هنری‌اند؛ هر جلد به نخستین شعر همان اثر پیوند دارد.
جهان رودکی
۵ راه برای دیدن آثار و زندگی این شاعر.
ابوعبدالله جعفر بن محمد رودکی سمرقندی
رودکی شاعر دربار سامانیان در بخارا در سدهٔ چهارم قمری بود. سال‌های زندگی او قطعی نیست: منابع زادروز را میان حدود ۸۵۸ تا ۸۸۰ میلادی و مرگ را حدود ۹۴۰–۹۴۱ میلادی می‌آورند. از سروده‌هایش، که روزگاری انبوه گزارش شده، فقط پاره‌هایی در گزیده‌ها و فرهنگ‌ها مانده است؛ ترجمهٔ منظوم کلیله و دمنه‌اش جز چند بیت از میان رفته و کوری او در منابع محل اختلاف است.[^s1][^s2][^s4]
زندگی و روایت‌های آن
نام. رکورد معتبر کتابخانهٔ کنگره عنوان «Rūdakī, 10th cent.» را برگزیده و نام را بر پایهٔ صفحهٔ عنوان یکی از کتاب‌ها چنین ثبت کرده است: ابوعبدالله جعفر بن محمد بن حکیم بن عبدالرحمن بن آدم رودکی سمرقندی. در همان رکورد صورت‌های دیگری مثل «رودکی، ابوعبدالله محمد بن جعفر» نیز آمده که نشان می‌دهد ترتیب نام پدر و پسر در همهٔ ثبت‌ها یکسان نیست.[11]
زادگاه. ایرانیکا زادگاه او را بنوج (Banoj)، روستایی در ناحیهٔ رودک میان سمرقند و بخارا می‌داند.[1] بریتانیکا فقط «رودک در خراسان» را می‌نویسد.[2] در گزارش‌های مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، زادگاه او روستای «بنج رودک» نزدیک نخشب و سمرقند آمده و آن را با ناحیهٔ پنجکنت امروزی در تاجیکستان پیوند داده‌اند.[10] دربارهٔ «پنجرود»، ایرانیکا (در مدخل عینی) میگوید عینی در پی تعیین زادگاه رودکی بود و محل مدفن منسوب به او را در پنجرود نزدیک پنجکنت یافت؛[5] یعنی پنجرود در این گزارش نه زادگاه قطعی، بلکه گورِ منسوب است. با توجه به این اختلاف‌ها، نام دقیق آبادی زادگاه در این پیش‌نویس قطعی نشده است.
دوره و زمینهٔ ادبی
سامانیان از دودمان‌های ایرانی‌تبارِ بخش خاوری جهان اسلامی بودند و بریتانیکا آنان را مشوق دانش و حس هویت ایرانی در شرق ایران و ازبکستان امروزی می‌داند.[2] تاباتابایی دور بودن خراسان از بغداد و پشتیبانی دربار را از عوامل «رنسانس» ادب فارسی می‌شمارد؛ زبان عربی پس از فتح عرب نزدیک به دو سده زبان ادبی غالب بود و ادبیات فارسی نو (دری) به خط عربی در این فضا شکوفا شد.[4]
شاعر دربار در این زمینه کارکردی فراتر از سرگرمی داشت. تاباتابایی، با اتکا به میسامی، نقش او را ستایش فرمانروا، اندرز و راهنمایی اخلاقی می‌داند و رابطهٔ شاعر و ممدوح را رابطه‌ای دوسویه توصیف میکند.[4] رودکی بنابراین ناچار با سنت اندرزنامه‌ای و میراث پیش از اسلام آشنا بود.
سبک و زبان
ساده و بی‌پیرایه. تاباتابایی زبان رودکی را نسبتاً ساده و عاری از آرایه‌ای می‌داند که بعدها در شعر فارسی باب شد.[4] وی از یان ریپکا نقل میکند که ساده‌گی شعر رودکی با ذوق پرتکلف سده‌های بعد ناسازگار بود و همین را یکی از دلایل از میان رفتن دیوان می‌شمارد؛[4] این فقط توضیح پیشنهادیِ یک پژوهشگر است، نه حقیقتی ثابت‌شده.
عروض. ایرانیکا یادآور میشود شعر رودکی بر پایهٔ وزن‌های عروض عربی است که یکسره در شعر فارسی به کار رفت، و پاره‌ای از ویژگی‌های شعر فارسی بعدی را پیش‌نمایی میکند.[1] تاباتابایی نیز می‌نویسد او افزون بر قصیده و قطعه که از عربی گرفته شده بود، گفته میشود نخستین کسی بود که رباعی سرود.[4]
از کجا بخوانیم
- قصیدهٔ مدیحه و می‌ستایی: «مادر می» مهم‌ترین قصیدهٔ بازمانده است؛ مقدمهٔ تاباتابایی و ایرانیکا هر دو آن را نمونهٔ اصلی میدانند.[1][4]
- مرثیه: مرثیهٔ شاهد بلخی و شعر تسلی‌بخش برای مرگ پدر امیر، نمونههای ساختار مرثیه و اندرزند.[4]
- شکایت و پیری: شعرهای «روزگار پیری» و تغییر بخت برای دیدن بخش شخصی‌تر شعر او مناسب‌اند.[4]
- رباعی: مجموعهٔ کوتاه رباعی‌ها، با توجه به اینکه انتساب برخی بیت‌ها به او در منابع بحث دارد.[4][1]
- متن‌های تصحیح‌شده: برای متن فارسی باید به چاپ‌های علمی مثل «استاد رودکی» عینی و پژوهش‌های بعدی مراجعه کرد؛ این مأخذ در این پیش‌نویس دیده نشد و فقط نام آن‌ها از ایرانیکا نقل شده است.[1][5]
- ترجمهٔ انگلیسی با مقدمه: کتاب تاباتابایی (دسترسی آزاد) برای خوانندهٔ انگلیسی‌زبان مقدمه‌ای فشرده و متن ترجمه‌شده در موضوعات می‌دهد.[4]
زندگی‌نامهٔ کامل، اختلاف منابع و فهرست منابع ‹
پرسش‌های رایج دربارهٔ رودکی
رودکی کی زندگی میکرد؟
رودکی در کجا به دنیا آمد؟
او برای کدام فرمانروا شعر میگفت؟
آیا رودکی کور بود؟
چه مقدار از شعر او باقی مانده است؟
قصاید و قطعات رودکی
۱۲۹ مورد در این آرشیو منتشر شده است.
گر من این دوستی تو ببرم تا لب گوربزنم نعره ولیکن ز تو بینم هنراشمارهٔ ۱، خواندن کامل
رباعیات رودکی
۳۸ مورد در این آرشیو منتشر شده است.
در رهگذر باد چراغی که تو راستترسم که بمیرد از فراغی که تو راسترباعی شمارهٔ ۱، خواندن کامل
آثار و مجموعه‌ها
همهٔ آثار رودکی در این آرشیو، با شمار واقعی شعرهای منتشرشده.
از کجا شروع کنم؟
چند ورودی واقعی به آرشیو؛ هر کدام به نخستین صفحهٔ مسیر می‌رسد.
آغاز قصاید و قطعات
از «شمارهٔ ۱» شروع کنید؛ قصاید و قطعات ۱۲۹ مورد دارد.
آغاز رباعیات
از «رباعی شمارهٔ ۱» شروع کنید؛ رباعیات ۳۸ مورد دارد.
مرور فهرست مثنوی‌ها
۵ بخش با شمار هر بخش؛ از هر بخش می‌توان وارد شد.
اثر کوتاه: ابیات پراکنده
ابیات پراکنده تنها ۱۷۷ مورد دارد و آشنایی سریع‌تری با آثار می‌دهد.
آغاز آثار
ابتدای هر اثر رودکی، با پیوند به متن کامل.
- مثنوی‌هاهرکه نامخت از گذشت روزگارنیز ناموزد ز هیچ آموزگاربخش ۱خواندن کامل ‹
- ابیات پراکندهگرچه بشتر را عطا باران بودمر ترا زر و گهر باشد عطاشمارهٔ ۱خواندن کامل ‹
- قصاید و قطعاتگر من این دوستی تو ببرم تا لب گوربزنم نعره ولیکن ز تو بینم هنراشمارهٔ ۱خواندن کامل ‹
- رباعیاتدر رهگذر باد چراغی که تو راستترسم که بمیرد از فراغی که تو راسترباعی شمارهٔ ۱خواندن کامل ‹
در آثار رودکی بگردید
یک بیت، مطلع یا شمارهٔ شعر را بنویسید؛ نتیجه‌ها فقط از آثار رودکی می‌آید.
قالب‌های شعری رودکی
- مثنوی۱۹۵
- سایر قالب‌ها۱۷۸
- قصیده۱۲۶
- رباعی۳۷
- قطعه۲
- غزل۱
شاعران هم‌قالب در این آرشیو
آنچه در این آرشیو از قالب‌های رودکی دارد، نزد این شاعران هم هست؛ پیوند هر مورد به صفحهٔ همان شاعر می‌رود.
رودکی در یک نگاه
- سدهٔ سوم ه‌ق (حدود ۸۶۰ میلادی)
تولد رودکی تولد
زمان تولد رودکی در منابع یکسان نیست و میان حدود ۸۵۸ و ۸۸۰ میلادی (سدهٔ سوم هجری) برآورد شده است.
- حدود ۳۲۹ ه‌ق (حدود ۹۴۱ میلادی)
درگذشت رودکی درگذشت
درگذشت رودکی را حدود سال ۳۲۹ هجری قمری (حدود ۹۴۱ میلادی) می‌نویسند؛ برخی منابع این تاریخ را دقیق نمی‌دانند.
پرسش‌های متداول
آثار رودکی در این آرشیو شامل چه بخش‌هایی است؟
قصاید و قطعات (۱۲۹ شعر)، رباعیات (۳۸ شعر)، ابیات پراکنده (۱۷۷ شعر)، مثنوی‌ها (۱۹۵ شعر).
چه قالب‌های شعری از رودکی در دسترس است؟
مثنوی (۱۹۵)، سایر قالب‌ها (۱۷۸)، قصیده (۱۲۶)، رباعی (۳۷)، قطعه (۲)، غزل (۱).