حافظ شیرازی
دیوان حافظ در این آرشیو با ۶۹۵ شعر در ۵ بخش خوانده میشود: غزلیات، اشعار منتسب، رباعیات.
۶۹۵ شعر: ۶۹۲ شعر در ۵ مجموعهٔ اصلی و ۳ شعر مستقل (بدون مجموعه)؛ ۱۱۸ شعر با برچسب «منتسب» در این شمار است. شمار، تعداد شعر یا متن مستقل و یکتاست.
- شعر منتشرشده
- ۶۹۵
- اثر و بخش اصلی
- ۵
- قالب شعری
- ۶
کتابخانهٔ آثار
کتابخانهٔ آثار حافظ
۵ اثر و مجموعه با ۶۹۲ شعر منتشرشده. هر کتاب را بردارید تا از نخستین شعرش در کتاب‌خوان دیوان‌سرا بخوانید؛ فهرست متنی همهٔ آثار هم پایین همین بخش آمده است.
قفسه‌های آثار حافظ
پرش به فهرست متنی آثارقفسه و جلدها بازآفرینی هنری‌اند؛ هر جلد به نخستین شعر همان اثر پیوند دارد.
جهان حافظ
۹ راه برای دیدن آثار و زندگی این شاعر.
- موزهٔ زندهٔ حافظتالار به تالار، با آثار و منابع واقعی
- اثر انگشت ادبی حافظآمار شفاف از آثار منتشرشده، با روش محاسبه
- ارتباط شاعرانپیوندهای مستند با منبع و شاهد
- حافظ در خط زمانرویدادهای مستند زندگی و آثار، به‌ترتیب زمان
- سفر یک مفهوم: عشق، از آسان‌نمایی تا گرفتاریحافظ در این مسیر میان شاعران حضور دارد
- اطلس: آینه و جام۴ بیت از حافظ روی تصویر
- اطلس: سرو۲ بیت از حافظ روی تصویر
- اطلس: گل و بلبل۲ بیت از حافظ روی تصویر
- قافیه و ردیفشعرهای حافظ را با قافیه و ردیف بگردید
شمس‌الدین محمد حافظ شیرازی
حافظ، شاعر غزل‌سرای سدهٔ هشتم هجری و اهل شیراز، دیوانی بر پایهٔ غزل برجای گذاشته است. سال تولد او در منابع میان حدود ۷۱۵ و ۷۲۷ هجری قمری محل اختلاف است و درگذشت او را حدود ۷۹۱ یا ۷۹۲ میدانند. زندگی‌نامهٔ او بر پایهٔ مدارک کم و روایت‌های متأخر نوشته شده و متن دیوان نیز در چاپ‌ها یکسان نیست.
زندگی و روایت‌های آن
نام و جایگاه. نام کامل او در منابع «شمس‌الدین محمد» است و «حافظ» تخلص شاعرانه و نام آشناتر اوست؛ در دیباچهٔ کهن دیوان نیز او با عبارت «شمس الملّة و الدّین محمّد الحافظ الشیرازی» یاد میشود[20]. کتابخانهٔ کنگره در رکورد نام‌ها شکل‌های گوناگون نام او را از Ḥāfiẓ تا Hafis و Hâfez de Chiraz گرد آورده و او را فقط با عبارت «فعال در سدهٔ چهاردهم میلادی» توصیف میکند، یعنی بدون سال دقیق تولد و مرگ[18]. این نکته خود نشانه‌ای از همان کمبود اطلاعات است.
تولد و مرگ. ایرانیکا شیراز را زادگاه و محل مرگ او میداند و مرگش را حدود ۷۹۱–۷۹۲ هجری (۱۳۸۹–۱۳۹۰ میلادی) می‌آورد؛ دربارهٔ سال تولد به اختلاف دانشوران اشاره میکند: قاسم غنی ۷۱۷ قمری (۱۳۱۷) را ترجیح داده و محمد معین ۷۱۵ (۱۳۱۵) را[3]. بریتانیکا تولد را حدود ۱۳۲۵–۱۳۲۶ و مرگ را حدود ۱۳۸۹–۱۳۹۰ در شیراز ثبت میکند[15]. دیباچهٔ کهن دیوان که پس از مرگ شاعر نوشته شده، سال مرگ را «اثنی و تسعین و سبعمائة» یعنی ۷۹۲ هجری می‌نویسد و ماده‌تاریخی نیز برای آن می‌آورد[20]. جزئیات این اختلاف‌ها در بخش «اختلاف منابع» آمده است.
دوره و زمینهٔ ادبی
بریتانیکا در بخش شعر کلاسیک فارسی، دورهٔ مغول و تیموری را با سعدی و حافظ آغاز میکند: سعدی حدود ۱۲۵۸ میلادی، همان سالی که سپاه هلاکو بغداد را گرفت، به شیراز بازگشت و غالباً او را پایه‌گذار شکل کلاسیک غزل فارسی می‌شمارند؛ حافظ در سدهٔ چهاردهم قله‌ای در همین قالب است[16]. ایرانیکا نیز حافظ را جانشین سعدی در هنر غزل میداند و دیدگاه آربری را نقل میکند که حافظ پس از آنکه سعدی شکل متعارف غزل را از نظر هنری تمام کرده بود، به دنبال تصوری تازه از غزل رفت[4]. خواجوی کرمانی در همین مدخل به‌عنوان پیشگام مهمی معرفی میشود که غزل بسیار سروده و تأثیرش در دیوان حافظ آشکار است؛ حافظ به برخی از سرتاسر شعرهای خواجو پاسخ (جواب) گفته و بسیاری از عبارت‌ها، اشارهها و استعاره‌های «حافظانه» پیشتر در شعر خواجو دیده میشود[12].
سبک و زبان
قالب. ایرانیکا می‌نویسد حافظ تقریباً منحصراً با غزل شناخته میشود[2]. غزلهای او به‌طور معمول حدود هفت تا نه بیت‌اند و با یک وزن و یک قافیه، و اغلب با ردیف، به هم پیوند می‌خورند؛ افزون بر این وحدت صوری، مقاله از چارچوب موضوعی گسترده‌تری سخن می‌گوید که حافظ از غزلی به غزل دیگر آن را دگرگون میکند[2]. بریتانیکا غزل را شعری شش تا پانزده‌بیتی میداند که یگانگی آن بیشتر از وحدت موضوع و نماد می‌آید تا توالی منطقی اندیشه‌ها[15]. ایرانیکا در مدخل ویژهٔ غزل می‌گوید حافظ در غزل خود اندیشه‌ورزی فلسفی، شور باده و مستی و نیش‌خندهای طنزآمیز به چهره‌های ریاکار نهاد دینی را با هم درمی‌آمیزد[2].
از کجا بخوانیم
برای آشنایی با متن، می‌توان از غزلها شروع کرد، چون جان دیوان‌اند؛ خواننده می‌تواند با یکی از چاپهای انتقادی که ایرانیکا نام می‌برد (قزوینی–غنی، خانلری، سایه یا نیساری) کار کند و به یاد داشته باشد که شمار غزلها و ترتیب آن‌ها در چاپ‌ها فرق دارد[6]. سپس سراغ قالب‌های کم‌شمارتر دیوان، یعنی قصیده‌ها و قطعه‌های مناسبتی، مثنوی‌ها و رباعی‌ها و ساقی‌نامه برود[4]. برای شناخت چگونگی گردآوری، دیباچهٔ کهن دیوان در چاپ قزوینی–غنی خواندنی است[20]. برای فهم زمینهٔ ادبی، مقایسهٔ غزلهای سعدی و خواجوی کرمانی با غزل حافظ، که در منابع بالا به رابطهٔ آن‌ها اشاره شده، می‌تواند سودمند باشد[12][4]. برای آنان که با فال حافظ آشنا شده‌اند، یادآوری میشود که فال راهی برای خواندن تصادفی غزل‌هاست و جای مطالعهٔ مستمر را نمی‌گیرد[9]. برای آشنایی با پیشینهٔ ترجمه‌ها و رویکردهای غربی، مدخل‌های ایرانیکا دربارهٔ ترجمه‌های حافظ به انگلیسی، آلمانی و فرانسوی نقطهٔ شروع‌اند[10]. هنگام کار با هر گزینه‌ای، پایبندی به یک چاپ مشخص و ذکر آن در ارجاع، ناهمگونی میان چاپ‌ها را کم‌خطر میکند.
زندگی‌نامهٔ کامل، اختلاف منابع و فهرست منابع ‹
پرسش‌های رایج دربارهٔ حافظ
حافظ در چه سالی زاده شد و درگذشت؟
حافظ اهل کجا بود و کجا به خاک سپرده شد؟
دیوان حافظ شامل چه قالبهایی است؟
«لسانالغیب» یعنی چه و چرا به حافظ گفته میشود؟
لقبی است به معنی «زبان غیب» که ایرانیکا آن را به فالگیری از دیوان مرتبط میداند؛ نخستین اشارهها به آن در سدهٔ پانزدهم میلادی دیده میشود و گاه به خود دیوان اطلاق شده است.[9]
آیا شعر حافظ عرفانی است یا زمینی؟
آیا همهٔ غزلهای منسوب به حافظ از اوست؟
چاپهای انتقادی همه شمار یکسانی نمیپذیرند و ایرانیکا تأکید میکند که متن قطعی و یگانهای از دیوان در دست نیست.[6]
حافظ چگونه به اروپا معرفی شد؟
بنا بر ایرانیکا، ویلیام جونز در ۱۷۷۱ یک غزل او را به انگلیسی درآورد و هامر-پورگشتال در ۱۸۱۲–۱۸۱۳ نخستین ترجمهٔ کامل دیوان را به آلمانی منتشر کرد که مایه‌ای برای «دیوان غربی-شرقی» گوته بود.[10]
دیوان حافظ در این آرشیو
غزلیات (۴۹۵)، قطعات (۳۴)، رباعیات (۴۲)، قصاید (۳)، اشعار منتسب (۱۱۸). متن شعرها از «حمیدرضا محمدی»، «ویکی‌درج»، «ویکی‌نبشته» آمده و هر صفحه نسخه و منبع خود را نشان می‌دهد.
- غزل۵۴۵
- رباعی۷۳
- سایر قالب‌ها۳۵
- قطعه۳۴
- مثنوی۵
- قصیده۳
آثار و مجموعه‌ها
همهٔ آثار حافظ در این آرشیو، با شمار واقعی شعرهای منتشرشده.
مطلع چند غزل
مطلع‌ها همان متن منتشرشدهٔ هر غزل‌اند؛ برای خواندن کامل، پیوند زیر هر مورد را باز کنید.
- برگزیدهٔ ویراستاراَلا یا اَیُّهَا السّاقی اَدِرْ کَأساً و ناوِلْها که عشق آسان نمود اوّل ولی افتاد مشکل‌هاغزل شمارهٔ ۱خواندن کامل ‹
- برگزیدهٔ ویراستارصلاحِ کار کجا و منِ خراب کجا؟ ببین تفاوتِ رَه کز کجاست تا به کجاغزل شمارهٔ ۲خواندن کامل ‹
- برگزیدهٔ ویراستاراگر آن تُرکِ شیرازی به دست آرَد دلِ ما را به خال هِندویَش بَخشَم سَمَرقند و بُخارا راغزل شمارهٔ ۳خواندن کامل ‹
- از آغاز دیوانصبا به لُطف بگو آن غزالِ رَعنا راکه سَر به کوه و بیابان تو داده‌ای ما راغزل شمارهٔ ۴خواندن کامل ‹
- از آغاز دیواندل می‌رود ز دستم صاحب‌دلان خدا رادردا که راز پنهان خواهد شد آشکاراغزل شمارهٔ ۵خواندن کامل ‹
- از آغاز دیوانبه مُلازِمانِ سلطان، که رساند این دعا را؟که به شُکرِ پادشاهی، زِ نظر مَران گدا راغزل شمارهٔ ۶خواندن کامل ‹
از کجا شروع کنم؟
چند ورودی واقعی به آرشیو؛ هر کدام به نخستین صفحهٔ مسیر می‌رسد.
آغاز غزلیات
از «غزل شمارهٔ ۱» شروع کنید؛ غزلیات ۴۹۵ مورد دارد.
اثر کوتاه: قصاید
قصاید تنها ۳ مورد دارد و آشنایی سریع‌تری با آثار می‌دهد.
در آثار حافظ بگردید
یک بیت، مطلع یا شمارهٔ شعر را بنویسید؛ نتیجه‌ها فقط از آثار حافظ می‌آید.
دریچه‌ای دیگر به دیوان
با نیت و یک غزل از همین دیوان، فال بگیرید.
اشعار مستقل
شاعران هم‌قالب در این آرشیو
آنچه در این آرشیو از قالب‌های حافظ دارد، نزد این شاعران هم هست؛ پیوند هر مورد به صفحهٔ همان شاعر می‌رود.
با حافظ از کجا شروع کنیم؟
گزیده‌های موضوعی حافظ
فقط شعرهایی که ویراستار برای آن موضوع تأیید کرده است.
حافظ در یک نگاه
- حدود دههٔ ۷۲۰ ه‌ق (حدود ۱۳۲۰ میلادی)
تولد حافظ تولد
زمان دقیق تولد حافظ در شیراز مشخص نیست و پژوهشگران آن را حدود دههٔ ۷۲۰ هجری قمری برآورد می‌کنند.
- حدود ۷۹۲ ه‌ق (حدود ۱۳۹۰ میلادی)
درگذشت حافظ درگذشت
درگذشت حافظ در شیراز را معمولاً حدود سال ۷۹۲ هجری قمری میدانند.
پرسش‌های متداول
آثار حافظ در این آرشیو شامل چه بخش‌هایی است؟
غزلیات (۴۹۵ شعر)، قطعات (۳۴ شعر)، رباعیات (۴۲ شعر)، قصاید (۳ شعر)، اشعار منتسب (۱۱۸ شعر).
چه قالب‌های شعری از حافظ در دسترس است؟
غزل (۵۴۵)، رباعی (۷۳)، سایر قالب‌ها (۳۵)، قطعه (۳۴)، مثنوی (۵)، قصیده (۳).
اشعار منتسب چیست؟
۱۱۸ شعر از این آرشیو در بخش اشعار منتسب قرار دارد؛ انتساب آن‌ها به شاعر قطعی نیست و در صفحهٔ هر شعر برچسب می‌خورد.