مفهوم

سرو

درخت بلند و همیشه‌سبز باغ؛ در شعر فارسی بیشتر معیار قامتِ معشوق است و گاه نشانهٔ بلندی و سرافرازی.

سرو در باغ‌های ایرانی درختی بلند، راست و همیشه‌سبز است و در شعر فارسی نیز همین ویژگی‌ها به آن معنا داده است. شاعران قامت دلبر را به سرو می‌مانند و گاه می‌گویند سرو در برابر آن شرمنده است؛ در جاهای دیگر سرو نمودِ بلندی و سرافرازی است.

در این اطلس هر جا سرو یا چمن در بیتی آمده با همان بیت می‌آید، تا معنا از خود شعر برخیزد نه از یک تعریف ثابت.

اطلس تصویری «سرو»

۲ بخش از تصویر، با ۴ بیت از شعر فارسی. هر معنا فقط به همان بیتی که زیر آن آمده تکیه دارد؛ تصویر نماد را به یک معنی قطعی فرو نمی‌کاهد.

تصویرسازی اصیل دیوان‌سرا (طراحی تازه، نه نسخهٔ خطی تاریخی). نقاشیِ برداریِ ساختهٔ دیوان‌سرا برای این مدخل؛ برای نشان‌دادن بخش‌های یک تصویر شعری است و به هیچ نسخهٔ تاریخی نسبت داده نمی‌شود. تصویر: طراحی و ساخت: دیوان‌سرا (تصویرسازی برداری با کد). پروانهٔ استفاده: اثر اصیل دیوان‌سرا.

سرو

سرو درختی همیشه‌سبز و راست‌قامت است. شاعران قامت معشوق را به آن مانند می‌کنند و گاهی سرو در برابر بالای معشوق شرمنده می‌شود؛ در بافت‌های دیگر نمودِ بلندی و سرافرازی است.

کاربرد در شعر شاعران گوناگون

در بیت‌های حافظ و بیدل سرو معیارِ قامت معشوق است؛ در بیت ناصرخسرو برای سرافرازیِ خود گوینده به کار رفته.

حافظ شیرازی
ننگرد دیگر به سرو اندر چمن هرکه دید آن سروِ سیم‌اندام را

معنی در این بیت: هر که آن معشوق سیم‌اندام را دیده باشد دیگر به سروِ چمن نگاه نمی‌کند؛ قامت معشوق از سرو برتر شمرده شده است.

غزل شمارهٔ ۸ · حافظ شیرازی · همین بیت در متن و کتاب‌خوان
بیدل دهلوی
قامت او هرکجا سرکوب رعنایان شود سرو راخجلت مگر درسایه‌اش داردبه پا

معنی در این بیت: قامت معشوق بر همهٔ رعنایان چیره می‌شود و سرو در برابر او شرمنده است؛ سرو معیاری است که قامت معشوق از آن فراتر می‌رود.

غزل شمارهٔ ۴ · بیدل دهلوی · همین بیت در متن و کتاب‌خوان
ناصرخسرو قبادیانی
خار خلان بودم از مثال و، خرد سرو سهی کرد و بختیار مرا

معنی در این بیت: سرو سهی در این بیت تصویر بلندی و سرافرازی گوینده است، در برابر «خار» که در مصراع پیش آمده؛ سخن از قامت معشوق نیست.

قصیدهٔ شمارهٔ ۵ · ناصرخسرو قبادیانی · همین بیت در متن و کتاب‌خوان

چمن

چمن، سبزه‌زار باغ، در شعر فارسی صحنهٔ خرامیدن معشوق و جلوه‌گری سرو و گل است.

بیت‌هایی که این تصویر در آن‌ها آمده است

حافظ شیرازی
ننگرد دیگر به سرو اندر چمن هرکه دید آن سروِ سیم‌اندام را

معنی در این بیت: چمن جایی است که سرو در آن ایستاده؛ گوینده می‌گوید پس از دیدن معشوق دیگر به سرو این سبزه‌زار نگاه نخواهد کرد.

غزل شمارهٔ ۸ · حافظ شیرازی · همین بیت در متن و کتاب‌خوان

منابع پژوهشی تعریف‌ها: Cupressus sempervirens (سرو) — Wikipedia

نمونه در شعر

ننگرد دیگر به سرو اندر چمن هرکه دید آن سروِ سیم‌اندام را
غزل شمارهٔ ۸ حافظ شیرازی
ننگرد دیگر به سرو اندر چمن هرکه دید آن سروِ سیم‌اندام را
غزل شمارهٔ ۸ حافظ شیرازی

منابع

مدخل‌های مرتبط

آخرین بازبینی: ۶ آبان ۱۴۰۵