مفهوم

آینه و جام

دو تصویر روشنی و بازتاب: آینه که نشان می‌دهد و جام که گاه همچون آینه به کار می‌رود؛ از صفای دل تا دیدن حقیقت.

همچنین: آیینه و جام

آینه و جام در شعر فارسی هر دو چیزی را نشان می‌دهند: آینه چهره و حال را بازمی‌تاباند و جام، افزون بر ظرف باده، گاه همچون آینه برای نگریستن به کار می‌رود. شاعران از این دو برای صفا، آگاهی و دیدن حقیقت هم سود برده‌اند.

معنای هر کاربرد را بافت همان بیت مشخص می‌کند. بیت‌های این اطلس، هر یک با معنی همان جا، کنار هم آمده‌اند تا تفاوت شاعران دیده شود.

اطلس تصویری «آینه و جام»

۲ بخش از تصویر، با ۶ بیت از شعر فارسی. هر معنا فقط به همان بیتی که زیر آن آمده تکیه دارد؛ تصویر نماد را به یک معنی قطعی فرو نمی‌کاهد.

تصویرسازی اصیل دیوان‌سرا (طراحی تازه، نه نسخهٔ خطی تاریخی). نقاشیِ برداریِ ساختهٔ دیوان‌سرا برای این مدخل؛ برای نشان‌دادن بخش‌های یک تصویر شعری است و به هیچ نسخهٔ تاریخی نسبت داده نمی‌شود. تصویر: طراحی و ساخت: دیوان‌سرا (تصویرسازی برداری با کد). پروانهٔ استفاده: اثر اصیل دیوان‌سرا.

آینه

آینه در شعر فارسی تصویر صفا و بازتاب است؛ شاعران آن را برای دل، برای روشنیِ دیدن و برای نمایاندنِ چیزها به کار می‌برند.

کاربرد در شعر شاعران گوناگون

در بیت حافظ آینه صافیِ جام را می‌نمایاند و در بیت بیدل آینه ابزار نمایاندنِ چگونگی ماست.

حافظ شیرازی
صوفی بیا که آیِنِه، صافی‌ست جام را تا بِنگَری صَفایِ مِیِ لَعل‌فام را

معنی در این بیت: گوینده از صوفی می‌خواهد بیاید و ببیند جام همچون آینه‌ای صاف است تا صفای می لعل‌فام را در آن بنگرد.

غزل شمارهٔ ۷ · حافظ شیرازی · همین بیت در متن و کتاب‌خوان
آیینهٔ سِکَندر جامِ مِی است بنگر تا بر تو عرضه دارد احوالِ مُلکِ دارا

معنی در این بیت: جام می «آیینهٔ سکندر» نامیده شده است تا مخاطب در آن احوالِ ملک دارا را ببیند؛ آینه در این بیت نشان‌دهندهٔ احوال است.

غزل شمارهٔ ۵ · حافظ شیرازی · همین بیت در متن و کتاب‌خوان
بیدل دهلوی
آیینه بر خاک زد صُنعِ یکتا تا وانمودند کیفیتِ ما

معنی در این بیت: آفرینش آیینه را بر خاک زده تا چگونگیِ ما نمایان شود؛ آینه در این بیت ابزار نمایاندنِ حال ماست.

غزل شمارهٔ ۱ · بیدل دهلوی · همین بیت در متن و کتاب‌خوان

جام

جام ظرف باده است و در شعر فارسی هم لوازم بزم و هم تصویری برای دیدن و آگاهی به شمار می‌آید؛ بسته به بیت، از شادی بزم تا نشانهٔ معرفت معنا می‌گیرد.

کاربرد در شعر شاعران گوناگون

در بیت حافظ جام ابزار بزم است و در بیت بیدل «جامِ شهود»؛ هر دو را باید در بافت خودشان خواند.

حافظ شیرازی
ساقیا برخیز و دَردِه جام را خاک بر سر کن غمِ ایّام را

معنی در این بیت: ساقی فرا خوانده می‌شود تا جام بدهد و غمِ روزگار را به خاک بسپارد؛ جام در این بیت ابزار بزم و فراموش‌کردن غم است.

غزل شمارهٔ ۸ · حافظ شیرازی · همین بیت در متن و کتاب‌خوان
آیینهٔ سِکَندر جامِ مِی است بنگر تا بر تو عرضه دارد احوالِ مُلکِ دارا

معنی در این بیت: جام می در این بیت همتای آیینهٔ سکندر است که می‌توان در آن نگریست.

غزل شمارهٔ ۵ · حافظ شیرازی · همین بیت در متن و کتاب‌خوان
بیدل دهلوی
ما حریفانِ بزمِ اسراریم مستِ جامِ شهود دیداریم

معنی در این بیت: جام با «شهود» همراه شده و گوینده مستِ آن است؛ جام در این بیت نشانهٔ دیدنِ حقیقت است، نه فقط ظرف باده.

ترجیع بند · بیدل دهلوی · همین بیت در متن و کتاب‌خوان

منابع پژوهشی تعریف‌ها: آینه — ویکی‌پدیای فارسی، جام جم — ویکی‌پدیای فارسی

نمونه در شعر

صوفی بیا که آیِنِه، صافی‌ست جام را تا بِنگَری صَفایِ مِیِ لَعل‌فام را
غزل شمارهٔ ۷ حافظ شیرازی
ساقیا برخیز و دَردِه جام را خاک بر سر کن غمِ ایّام را
غزل شمارهٔ ۸ حافظ شیرازی

منابع

مدخل‌های مرتبط

آخرین بازبینی: ۶ آبان ۱۴۰۵