۷ اثر و مجموعه با ۲٬۰۰۹ شعر منتشرشده. هر کتاب را بردارید تا از نخستین شعرش در کتاب‌خوان دیوان‌سرا بخوانید؛ فهرست متنی همهٔ آثار هم پایین همین بخش آمده است.
شناخته‌شده با نام‌های: سعدی شیرازی، شیخ اجل، شیخ سعدی، مصلح‌الدین سعدی، استاد سخن
سعدی شیرازی شاعر و نثرنویس فارسی‌زبان سدهٔ هفتم هجری است که در شیراز زاده شد و همان‌جا درگذشت. دانشنامه‌ها زادروز او را حدود ۱۲۱۰ میلادی و مرگش را ۱۲۹۱ یا ۱۲۹۲ میدانند. در بغداد درس خواند، سال‌ها سفر کرد و در حدود ۱۲۵۷ به شیراز بازگشت. بوستان (نظم) و گلستان (نثر آمیخته به نظم) را در ۶۵۵ و ۶۵۶ قمری نوشت. غزلها، قصیده‌ها و رساله‌هایی نیز از او مانده است.
زندگی و روایت‌های آن
نام و لقب. در مدخل ایرانیکا نام کامل او «ابومحمد مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله بن مشرف شیرازی» آمده است.[1] در فهرست مستند کتابخانهٔ کنگره نیز صورت فارسی «سعدی، مصلح بن عبدالله» ثبت شده و ده‌ها شکل املایی و نویسه‌گردانی دیگر از نام او به‌عنوان صورت‌های دیگر نام ضبط شده است.[7] «سعدی» تخلص او است. ایرانیکا در مدخل اتابکان فارس میگوید این تخلص را به اتابک سعد بن زنگی نسبت می‌دهند، اما سعدی هنگام درگذشت سعد بن زنگی (۱۲۲۶) هنوز نوجوان بوده و در آثارش اشاره‌ای به سعد پیر نیست؛ شواهد بیشتر به‌سوی سعد دوم، پسر اتابک ابوبکر، اشاره دارد.[5] فروغی، مصحح کلیات، نیز تخلص را برگرفته از نام «سعد» پسر اتابک ابوبکر میداند.[8]
زادگاه و آغاز زندگی. همهٔ منابع بررسیشده زادگاه و آرامگاه او را شیراز میدانند.[1][3][6] بریتانیکا می‌نویسد که او در کودکی پدرش را از دست داد و سپس به بغداد فرستاده شد و در مدرسهٔ نظامیه آموزش دینی دید.[3] فروغی در خلاصه‌ای از شرح حال شاعر نوشته است که خانوادهٔ او از عالمان دین بوده‌اند و او در جوانی در بغداد و در مدرسهٔ نظامیه و حوزه‌های دیگر درس خوانده است.[8] (این مطلب دربارهٔ خانواده در منبع به‌صورت جمع‌بندی مصحح آمده و در گزیده‌های ایرانیکا و بریتانیکا که در دسترس بود تکرار نشده است.)
دوره و زمینهٔ ادبی
سعدی در سدهٔ هفتم قمری (سیزدهم میلادی) می‌زیست؛ دوره‌ای که فارس تحت حکومت اتابکان سلغری و در سایهٔ قدرت مغولان بود. ایرانیکا یادآوری میکند که اتابک ابوبکر ناچار شد به مغولان اظهار اطاعت کند و پسرش سعد را به‌عنوان گروگان به دربار مغول در بغداد بفرستد، و پیش از بازگشت سعد در ۶۵۸ قمری درگذشت.[5] سقوط بغداد در ۱۲۵۸ و کشته‌شدن آخرین خلیفهٔ عباسی، مستعصم، در شعر او بازتاب یافته است: ایرانیکا از دو قصیده، یکی عربی و یکی فارسی، در سوگ مستعصم و خلافت یاد میکند و می‌افزاید که سعدی نمی‌توانسته از برقراری حاکمیت مستقیم مغول استقبال کرده باشد؛ بریتانیکا هم مرثیه‌ای دربارهٔ سقوط بغداد را از آثار او می‌شمارد.[1][3]
سبک و زبان
غزل. بریتانیکا می‌نویسد که ایرانیان سعدی را استاد غزل میدانند و بارها گفته شده است که او شکل کلاسیک غزل فارسی را بنیان گذاشت؛ همچنین از امیرخسرو دهلوی به‌عنوان یکی از نخستین پیروان سبک غزلی او یاد میکند.[4] همین منبع یادآور می‌شود که غزل معمولاً بیش از هفت تا ده بیت ندارد، در اصل شعر عاشقانه است و درونمایه‌های فرعی دیگری هم به آن پیوسته است، و در بسیاری از غزلها ابیات به‌نظر مستقل می‌آیند و وحدت درونی و موضوعی آنها را دشوار می‌توان تعیین کرد.[4] ناشر کتاب دومنیکو اینجنیتو (بریل، ۲۰۲۰) سبک غزل سعدی را دارای نوعی «روانی تقلیدناپذیر» می‌نامد و میگوید این کتاب نخستین کوشش برای مطالعهٔ تأملات غنایی سعدی دربارهٔ زیبایی در متن جریان‌های هنری، علمی و فکری روزگار او است؛ موضوع کتاب پیوند میان امر جنسی، سیاست و معنویت در شعر غنایی اوست.[11] (این توصیف از زبان ناشر نقل می‌شود، نه حکم این صفحه.)
از کجا بخوانیم
بر پایهٔ تفکیک نوع ادبی و بدون ادعای دربارهٔ محبوبیت، می‌توان این مسیر را پیشنهاد داد:
منابع بررسیشده شیراز را زادگاه و آرامگاه او میدانند. ایرانیکا تولد را حدود ۱۲۱۰ و مرگ را ۱۲۹۱ یا ۱۲۹۲ میداند؛ بریتانیکا تولد را حدود ۱۲۱۳ میگذارد.[1][3]
مهم‌ترین آثار سعدی کدام‌اند؟
بوستان (مثنوی تعلیمی) و گلستان (نثر آمیخته به نظم) که طبق ایرانیکا به‌ترتیب در ۱۲۵۷ و ۱۲۵۸ پایان یافتند. غزلیات، قصاید و رساله‌ها نیز در کلیات او گرد آمده است.[1][8]
آیا همهٔ سفرهای سعدی که در آثارش آمده، واقعیاند؟
ایرانیکا هشدار میدهد که بخشهای خودزندگینامهای آثار او اغلب ادبی و داستانیاند و بازسازی سفرها از آنها قطعی نیست؛ بریتانیکا ادعای اسارت او در طرابلس را مشکوک میداند.[1][3]
«سعدی» از کجا آمده است؟
به گفتهٔ ایرانیکا (مدخل اتابکان فارس)، تخلص را به سعد بن زنگی نسبت می‌دهند، ولی تاریخ فوت او با نوجوانی سعدی نمی‌خواند و شواهد بیشتر به سعد دوم، پسر اتابک ابوبکر، اشاره دارد. فروغی تخلص را برگرفته از نام پسر ابوبکر میداند.[5][8]
گلستان و بوستان چه تفاوتی دارند؟
بوستان منظوم و دارای ده باب در چاپ فروغی است؛ گلستان نثر آمیخته به شعر با هشت باب است.[8] بریتانیکا میگوید گلستان همان درونمایه‌های اخلاقی بوستان را با لحنی شوخ‌تر دنبال میکند.[4]
«کلیات سعدی» را خود شاعر تدوین کرد؟
ظاهراً نه؛ فروغی بر پایهٔ مقدمهٔ منسوب به بیستون استدلال میکند که مجموعه را دیگران گرد آوردهاند و حتی ممکن است دستهبندیهای سنتی غزلها از خود شاعر نباشد.[8]
آیا سعدی در جهان غیرایرانی نیز شناخته بود؟
بریتانیکا میگوید گلستان از سدهٔ هفدهم به اروپا رسید و پژوهشهای ایرانیشناسی ترجمهها و بازتابهای آن را به انگلیسی و آلمانی بررسی کردهاند.[4][12]
خبیثات و مجالس الهزلمَرکب از بهر راحتی باشدبنده از اسب خویش در رنج استشمارهٔ ۱خواندن کامل ‹
رسائل نثرسپاس بی‌عدّ و غایت و ستایش بی حد و نهایت آفریدگاری را جلّ جلاله و عمّ نواله که از کمال موجودات در دریای وجود شخص انسانی…شمارهٔ ۱ - در تقریر دیباچهخواندن کامل ‹
جست‌وجو
در آثار سعدی بگردید
یک بیت، مطلع یا شمارهٔ شعر را بنویسید؛ نتیجه‌ها فقط از آثار سعدی می‌آید.
منبع: مرجع مطالعه و تطبیق: ذبیح‌الله صفا، «تاریخ ادبیات در ایران»، مرجع مطالعه و تطبیق: دانشنامهٔ جهان اسلام (مدخل شاعر یا شهر مربوط) · بازبینی‌شده: 2026/10/17
حدود ۶۹۱ ه‌ق (حدود ۱۲۹۱ میلادی)
درگذشت سعدی درگذشت
درگذشت سعدی در شیراز را معمولاً حدود سال ۶۹۱ هجری قمری میدانند.
منبع: مرجع مطالعه و تطبیق: ذبیح‌الله صفا، «تاریخ ادبیات در ایران»، مرجع مطالعه و تطبیق: دانشنامهٔ جهان اسلام (مدخل شاعر یا شهر مربوط) · بازبینی‌شده: 2026/10/17
