خیام
۴۳۵ شعر و نوشته از خیام در ۴ اثر و مجموعه؛ بزرگ‌ترین‌ها: رباعیات، ترانه‌های خیام (صادق هدایت)، رباعیات خیام به پژوهش سیدعلی میرافضلی.
۴۳۵ شعر: ۴۳۵ شعر در ۴ مجموعهٔ اصلی. شمار، تعداد شعر یا متن مستقل و یکتاست.
- شعر منتشرشده
- ۴۳۵
- اثر و بخش اصلی
- ۴
- قالب شعری
- ۳
خیام نیشابوری
۴۳۵ شعر از خیام را در ۴ اثر و مجموعه می‌خوانید (رباعی ۳۹۰، نثر ۴۴). هر شعر منبع و نشانی ثابت خودش را دارد.
کتابخانهٔ آثار
کتابخانهٔ آثار خیام
۴ اثر و مجموعه با ۴۳۵ شعر منتشرشده. هر کتاب را بردارید تا از نخستین شعرش در کتاب‌خوان دیوان‌سرا بخوانید؛ فهرست متنی همهٔ آثار هم پایین همین بخش آمده است.
قفسه‌های آثار خیام
پرش به فهرست متنی آثارقفسه و جلدها بازآفرینی هنری‌اند؛ هر جلد به نخستین شعر همان اثر پیوند دارد.
جهان خیام
۵ راه برای دیدن آثار و زندگی این شاعر.
ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری
عمر خیام نیشابوری، ریاضیدان، ستارهشناس و فیلسوف سدهٔ پنجم و آغاز سدهٔ ششم هجری، در منابع بیش از هر چیز با جبر و هندسه و اصلاح گاه‌شماری جلالی شناخته میشود. رباعیهایی با نام او از چند دهه پس از مرگش نقل شده است، اما شمار رباعیهای اصیل میان پژوهشگران مناقشه‌برانگیز است و تاریخ دقیق تولد و مرگ او نیز قطعی نیست.
زندگی و روایت‌های آن
نام و نسب. نام کامل او در مدخل اصلی دایرةالمعارف ایرانیکا «ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری» ضبط شده است.[1] ایرانیکا یادآوری میکند که کنیهٔ او در برخی منابع «ابوالفتح» و در برخی «ابوالحفص» آمده است.[2] به گفتهٔ مدخل دایرةالمعارف علمی‌ـ‌زندگی‌نامه‌ای DSB، لقب «خیامی» احتمالاً نشان می‌دهد پدر یا نیاکان او به خیمه‌دوزی اشتغال داشته‌اند؛ «عمر» نام اصلی اوست، «غیاث‌الدین» لقبی است که در سال‌های بعد گرفته، و «نیسابوری» به زادگاهش اشاره دارد.[7] این تعبیر دربارهٔ شغل نیاکان استنباط پژوهشگران از لقب است و سند مستقیمی برای آن در دست نیست.
تولد. مورخ و حکیم ظهیرالدین بیهقی خیام را شخصاً می‌شناخت و زایچهٔ او را ثبت کرده بود. بر پایهٔ همین زایچه، گوویندا تیرتا (Govinda Tīrtha) روز تولد را ۱۸ مه ۱۰۴۸ میلادی (۲۶ ذی‌القعدهٔ ۴۳۹ هجری) محاسبه کرده است.[2] مدخل DSB نیز همین سال را محتمل‌ترین میداند، اما تاریخ دقیق روز را با علامت تردید میآورد و از تاریخ ۱۵ مه یاد میکند.[7] کهنترین تاریخ تولدی که برای او پیشنهاد شده، حدود ۱۰۱۷ میلادی است، ولی DSB آن را محتمل نمی‌داند.[7]
آموزش و جوانی. بیهقی او را «نیسابوری المولد و الآباء و الاجداد» توصیف کرده است، به نقل مقدمهٔ چاپ رمضانی.[9] طبق گزارش DSB، رشیدالدین فضل‌الله تحصیل او را در نیشابور دانسته، اما یار احمد تبریزی (سدهٔ نهم) نوشته است که خیام کودکی و جوانی را در بلخ گذراند و در هفده‌سالگی در همهٔ شاخه‌های فلسفه ورزیده بود.[7]
دوره و زمینهٔ ادبی
خیام در دوره‌ای می‌زیست که سلجوقیان خراسان را فراگرفته و امپراتوری نظامی پهناوری، اما ناپایدار، برپا کرده بودند.[7] DSB تصویری از موقعیت دانشمند در آن عصر می‌دهد: ادامهٔ پژوهش بدون پیوند با دربار یا ثروتمندان دشوار بود و کار علمی به سیاست دربار و وضع جنگ‌ها وابسته بود. خود خیام در آغاز رسالهٔ جبر، به نقل DSB، از این دشواری‌ها و از کمبود اهل دانش و فراوانی مدعیان فلسفه گله میکند.[7]
سبک و زبان
درباره سبک خیام باید میان دو حوزه تمایز گذاشت. نوشته‌های علمی و فلسفی او، بر پایهٔ عناوین و فهرست‌های DSB، بیشتر با نام‌های عربی شناخته می‌شوند؛ ایرانیکا نیز از حدود چهل بیت عربی منسوب به او یاد میکند.[3][7] در مقابل، رباعیهای او به فارسی است.[7] قفطی و شهرزوری، به نقل مقدمهٔ رمضانی، چند بیت عربی به او نسبت داده‌اند.[9]
از کجا بخوانیم
برای آشنایی با خیام می‌توان این مسیر را، بر اساس نوع اثر، دنبال کرد:
۱. شواهد کهن دربارهٔ زندگی. نخست بخش مربوط به خیام در چهارمقاله نظامی عروضی (مقالت سوم)، سپس مقدمهٔ چاپ رمضانی که عبارت‌های کهن دیگر را به‌صورت گزیده گرد آورده است. خواننده بهتر است میان «شاهد معاصر» و «حکایت بعدی» تمایز بگذارد.[8][9]
۲. رباعیات. مجموعه‌ای را بخوانید که روش گزینش آن (پایهٔ نسخه‌ها، منابع کهن) در مقدمه‌اش بیان شده باشد، و کنار آن یادداشت‌های پژوهشی دربارهٔ اصالت را بخوانید، از جمله مطالب خالقی مطلق که در CGIE آمده‌اند.[12] چاپ ۱۳۱۵ رمضانی نمونه‌ای از چاپ‌های قدیمی‌تر است.[9] برای مقایسه با چاپ‌های دیگر و شمار رباعیهای هر چاپ می‌توان از ایرانیکا کمک گرفت.[3]
زندگی‌نامهٔ کامل، اختلاف منابع و فهرست منابع ‹
پرسش‌های رایج دربارهٔ خیام
آیا همهٔ رباعیهایی که به خیام نسبت داده میشود از اوست؟
خیام چه زمانی زاده شد و چه زمانی درگذشت؟
خیام ریاضیدان بود یا شاعر؟
خیام در تقویم جلالی چه نقشی داشت؟
آیا خیام را باید ملحد دانست؟
منابع اینگونه داوری نمیکنند. در سدهٔ هفتم، بعضی نویسندگان (قفطی، نجم رازی) رباعیهای منسوب را مایهٔ تردید در دینداری او میدانستند.[7] از سوی دیگر، رسالههای فلسفی او با قالبهای رسمیتر نوشته شدهاند و بر پایهٔ DSB به سفارش حامیان بوده است. با توجه به مشکل اصالت رباعیها، از روی آنها نمیتوان باور شخصی او را قاطعانه تعیین کرد.[7]
کهنترین منابعی که از خیام یاد کردهاند کداماند؟
مقدمهٔ چاپ رمضانی چهارمقاله را کهنترین کتابی میداند که از خیام یاد کرده و مؤلف آن معاصر او بوده است؛ پس از آن به تتمة صوان الحکمة بیهقی، شعر خاقانی، مرصادالعباد، تاریخ ابناثیر و قفطی اشاره میکند.[9] این فهرست از دید مصحح است و پژوهشهای بعدی ممکن است منابع دیگری افزوده باشند.
رباعیات خیام
۱۷۸ مورد در این آرشیو منتشر شده است.
برخیز بُتا، بیا ز بهر دل ماحل کن به جمال خویشتن مشکل مارباعی شمارهٔ ۱، خواندن کامل
آثار و مجموعه‌ها
همهٔ آثار خیام در این آرشیو، با شمار واقعی شعرهای منتشرشده.
از کجا شروع کنم؟
چند ورودی واقعی به آرشیو؛ هر کدام به نخستین صفحهٔ مسیر می‌رسد.
آغاز رباعیات
از «رباعی شمارهٔ ۱» شروع کنید؛ رباعیات ۱۷۸ مورد دارد.
مرور فهرست ترانه‌های خیام (صادق هدایت)
۸ بخش با شمار هر بخش؛ از هر بخش می‌توان وارد شد.
اثر کوتاه: نوروزنامه
نوروزنامه تنها ۴۲ مورد دارد و آشنایی سریع‌تری با آثار می‌دهد.
آغاز آثار
ابتدای هر اثر خیام، با پیوند به متن کامل.
- رباعیاتبرخیز بُتا، بیا ز بهر دل ماحل کن به جمال خویشتن مشکل مارباعی شمارهٔ ۱خواندن کامل ‹
- ترانه‌های خیام (صادق هدایت)شاید کمتر کتابی در دنیا مانند مجموعهٔ ترانه‌های خیام تحسین شده، مردود و منفور بوده، تحریف شده، بهتان خورده، محکوم…مقدمهخواندن کامل ‹
- رباعیات خیام به پژوهش سیدعلی میرافضلیدارنده، چو ترکیبِ طبایع آراستباز از چه سبب فکندش اندر کم و کاست؟شمارهٔ ۱خواندن کامل ‹
- نوروزنامهسپاس و ستایش مر خدای را جل جلاله، که آفریدگار جهان است و دارندهٔ زمین و زمان است و روزی‌ده جانوران است و دانندهٔ آشکارا…بخش ۱ - بسم الله الرحمن الرحیمخواندن کامل ‹
در آثار خیام بگردید
یک بیت، مطلع یا شمارهٔ شعر را بنویسید؛ نتیجه‌ها فقط از آثار خیام می‌آید.
قالبهای شعری خیام
- رباعی۳۹۰
- نثر۴۴
- سایر قالب‌ها۱
شاعران هم‌قالب در این آرشیو
آنچه در این آرشیو از قالبهای خیام دارد، نزد این شاعران هم هست؛ پیوند هر مورد به صفحهٔ همان شاعر می‌رود.
با خیام از کجا شروع کنیم؟
گزیده‌های موضوعی خیام
فقط شعرهایی که ویراستار برای آن موضوع تأیید کرده است.
خیام در یک نگاه
- حدود ۴۳۹ ه‌ق (حدود ۱۰۴۸ میلادی)
تولد خیام تولد
تولد عمر خیام در نیشابور را معمولاً حدود سال ۴۳۹ هجری قمری میدانند.
- حدود ۵۲۶ ه‌ق (حدود ۱۱۳۱ میلادی)
درگذشت خیام درگذشت
درگذشت خیام را معمولاً حدود سال ۵۲۶ هجری قمری میدانند؛ سال دقیق آن محل اختلاف است.
پرسش‌های متداول
آثار خیام در این آرشیو شامل چه بخش‌هایی است؟
رباعیات (۱۷۸ شعر)، ترانه‌های خیام (صادق هدایت) (۱۴۶ شعر)، نوروزنامه (۴۲ شعر)، رباعیات خیام به پژوهش سیدعلی میرافضلی (۶۹ شعر).
چه قالبهای شعری از خیام در دسترس است؟
رباعی (۳۹۰)، نثر (۴۴)، سایر قالب‌ها (۱).