بیدل دهلوی

زندگی و روایت‌های آن

خاندان و زادگاه. ایرانیکا زادگاه بیدل را عظیم‌آباد (پتنه) می‌داند و می‌نویسد خانوادهٔ او ترک‌تبار و از طایفهٔ ارلاس از قوم چغتای بود.^[1] بریتانیکا نیز زادگاه او را پتنه و سال تولدش را ۱۶۴۴ می‌آورد، اما تبار او را «ازبک» وصف می‌کند (نک. بخش اختلاف منابع).^[9] ویکی‌داده، با تکیه بر منابعی که در رکورد آن ذکر شده، سال ۱۶۴۴ را برای تولد ثبت کرده است.^[12]

کودکی و سرپرستی. مدخل دائرةالمعارف بزرگ اسلامی می‌گوید بیدل پیش از پنج‌سالگی پدرش را از دست داد و نزد مادر خواندن قرآن و الفبای فارسی را آموخت؛ حدود یک سال و نیم بعد مادرش نیز درگذشت و عمویش، میرزا قلندر، سرپرست او شد.^[8] ایرانیکا همین عمو را شاعری با استعداد اندک می‌نامد که بیدل را با چند تن از صوفیان نامور آن روزگار آشنا کرد.^[1] هر دو منبع در این‌که عمو نقش مهمی در پرورش او داشت همداستان‌اند. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی می‌افزاید که پدر و عموی بیدل سنی بودند، ولی در آثار او دلبستگی ویژه‌ای به مذهب پدران دیده نمی‌شود.^[8] بریتانیکا نیز می‌گوید او از جوانی تحت تأثیر صوفیان بود.^[9]

حامیان و خدمت نظامی. به گزارش دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، نخستین حامی او امیر کامگارخان، پسر جعفرخان (دایی و وزیر اورنگ‌زیب)، بود و بیدل بعدها به دربار عاقل‌خان رازی در دکن پیوست.^[8] ایرانیکا گزارش می‌کند که بیدل در سپاه محمد اعظم (شاهزادهٔ گورکانی) خدمت کرد، اما وقتی از او خواستند برای شاهزاده قصیدهٔ مدحی بسراید، از این کار کناره گرفت.^[1] بریتانیکا در مقابل می‌نویسد بیدل از وابستگی به دربار پرهیز می‌کرد و در هند بسیار سفر کرد.^[9] این دو توصیف در ظاهر با هم تفاوت دارند و شاید به دو جنبهٔ زندگی او اشاره کنند؛ در بخش اختلاف منابع بیشتر می‌آید.