موزهٔ زندهٔ بیدل دهلوی

ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل به سال ۱۰۵۴ قمری، برابر با ۱۶۴۲ میلادی، در عظیم‌آباد پتنه زاده شد. سال تولد او از دو اثر خود او، «انتخاب» و «فیض قدس»، به دست می‌آید. خانواده‌اش از طایفهٔ ترک برلاس بودند، از چغتایی‌ها، که از بخارا به بدخشان و از آنجا به هند آمده بودند و پیشهٔ سپاهی‌گری داشتند. پدرش، میرزا عبدالخالق، سپاهی بود و در سال ۱۶۴۸ مرد، یعنی وقتی بیدل کودکی شش‌ساله بود. به نوشتهٔ یک منبع، او هندوستانی و سنسکریت و ترکی را هم می‌دانست و فارسی و عربی را در مکتب آموخت.

زندگی‌اش در کنار دربار گورکانی گذشت. در ۱۰۷۹ به خدمت محمد اعظم، پسر اورنگ‌زیب، درآمد. پس از آن به سیاحت پرداخت و سرانجام در ۱۰۹۶ در دهلی ماندگار شد. دهلی آن روز شاه‌جهان‌آباد هم نامیده می‌شد. او بیشتر عمر را همان‌جا گذراند و آثار منظوم و منثور خود را آنجا خلق کرد. به او نسبت می‌دهند که نزد آصف‌جاه اول، نظام حیدرآباد دکن، منزلت بلند داشت.

در این سال‌ها آثار منظوم و منثور بسیار نوشت: غزل و رباعی و مثنوی، و نثرهایی که «چهار عنصر» و «رقعات» و «نکات» نام دارند. به او نسبت می‌دهند که اهل مدارا بود و از ریاکاران دوری می‌کرد.

در چهارم صفر ۱۱۳۳ قمری، حدود ۱۷۲۰ میلادی، در دهلی درگذشت و، به‌نوشتهٔ بیشتر منابع، در صحن خانهٔ خود، جایی که خود وصیت کرده بود، به خاک رفت. اینجاست که روایت‌ها از هم جدا می‌شوند. آرامگاه او از موضوع‌های جدی پژوهش است و دست‌کم دو دیدگاه رودررو دارد.

دیدگاه نخست می‌گوید بقایای او بعدها به کابل، به محلهٔ خواجه‌رواش، منتقل شده است. صلاح‌الدین سلجوقی، که کنسول کل افغانستان در هند بود، می‌گوید در سفرش هرچه گشت قبری از او نیافت و نتیجه گرفت که استخوان‌ها را به کابل برده‌اند. به نوشتهٔ او، پژوهشگری به نام سید محمد داود حسینی اسنادی گرد آورد که از حدود هشتاد و شش تن نام می‌برد. گفته‌اند حفاری در کابل دخمه‌ای نشان داد با استخوان‌های دو نفر که به‌هم‌ریخته در صحن دخمه ریخته بودند، و دلیل انتقال استخوان‌ها دانسته‌شد. لوح سنگی روی آن گور در جریان جنگ‌های ۱۸۹۱ تا ۱۸۹۳ از میان رفت.

دیدگاه دوم قبر را در دهلی می‌داند. در ۱۹۴۱ خواجه حسن نظامی قبری را در نزدیکی قلعهٔ کهنهٔ دهلی به بیدل نسبت داد و با کمک مالی نظام حیدرآباد آن را ساخت. عبدالغنی، استاد دانشگاه پنجاب که کتاب زندگی و آثار بیدل را نوشته، با آن مخالف است: در کتاب‌های پیش‌تر دهلی، از جمله آثارالصنادید سرسید احمدخان در ۱۸۴۷، اثری از آن قبر نیست و غالب، که از ارادتمندان بیدل بود، نیز در جستجوی گور او به نتیجه نرسید. هیچ‌یک از دو دیدگاه سند قطعی ندارد؛ و ما نیز میان آن دو داوری نمی‌کنیم. مجددی در بیدل‌شناسی نوشته که غفلت درازمدت خود می‌تواند قبر را نابود کرده باشد؛ و امروز در دهلی مکانی روبه‌روی قلعهٔ کهنه در جادهٔ ماتورا به نام باغ بیدل به‌عنوان آرامگاه او معرفی می‌شود.

شفیعی کدکنی بیدل را نمایندهٔ تمام‌عیار سبک هندی خوانده است. در شعر او استعاره بر استعاره سوار می‌شود و معنا از دل کنایه بیرون می‌آید؛ فکر عرفانی با مضمون‌های پیچیده درهم‌تنیده و ابداع مضمون تازه بر خوانش سخت‌تر می‌افزاید. بیشترِ کار او غزل و رباعی است، اما مثنوی‌های عرفانی‌اش مثل طلسم حیرت و طور معرفت و محیط اعظم هم جای خود دارند، و نثرهایش چهار عنصر و رقعات و نکات نام دارند.

طور معرفت را بر وزن یوسف و زلیخای جامی و شیرین و خسروی امیرخسرو دانسته‌اند؛ سفری رمزی است که در آن، مانند شبستری، کوه طور جای تجلی است. شمار ابیاتش را در منابع هزار و سیصد تا سه هزار نوشته‌اند، و این ناسازگاری را نمی‌توان از روی آنچه خوانده‌ایم حل کرد. دربارهٔ محیط اعظم پایان‌نامه‌ای دانشگاهی در شیکاگو نوشته شده، و دربارهٔ طور معرفت تحلیلی رایانه‌ای در ونیز. این‌ها نشان می‌دهد مثنوی‌هایش هنوز موضوع پژوهش است.

همین پیچیدگی کار او را در ایران دشوار کرد، تا اینکه در دهه‌های اخیر با کوشش پژوهشگرانی چون شفیعی کدکنی و شمس لنگرودی دوباره به آن توجه شد. سبک هندی را به‌خاطر معناهای پیچیده و ضمنی نقد کرده‌اند، و از این رو در افغانستان و تاجیکستان و پاکستان و هند بیش از ایران ارج دارد.

متن آثار او دیرزمانی ناقص بود. مجموعه‌ای در ۱۲۹۹ قمری در بمبئی چاپ شد، اما کامل نبود و غلط فراوان داشت. چاپ بزرگ کابل در زمان نایب‌السلطنه نصرالله‌خان به دال رسیده بود که او درگذشت و ناتمام ماند. در ۱۳۴۱ شمسی کلیات در کابل منتشر شد: جلد نخست غزلیات؛ دوم ترکیب‌بند، ترجیع‌بند، قصیده، قطعه، رباعی و مخمس؛ سوم عرفان، طلسم حیرت، طور معرفت و محیط اعظم؛ چهارم چهار عنصر و رقعات و نکات. چاپ‌های دیگر را عباس داکانی و اکبر بهداروند، و سید مهدی طباطبایی منتشر کرده‌اند، و مجموعه‌ای هشت‌جلدی به نام گنج بقا در فرانسه چاپ شده که ناشران آن را معتبرترین کلیات می‌خوانند.

بیدل را در سنت پارسی‌گوی هند در کنار امیرخسرو دهلوی می‌شمارند و نمایندهٔ برجستهٔ دورهٔ پایانی سبک هندی. غالب و اقبال از او اثر گرفته‌اند. در افغانستان حتی رشته‌ای به نام «بیدل‌شناسی» پدید آمده. شفیعی کدکنی او را در «شاعر آینه‌ها» بررسی کرده و در ایران از کسانی است که توجه به او را زنده کردند. غزل‌های بیدل در محافل موسیقی کلاسیک آسیای میانه هم جا باز کرده است؛ این پیوند، میان شعر و آواز، از ویژگی‌های حضور او در فرهنگ این منطقه است.

غالب از ارادتمندان او بود و بر آثارالصنادید سرسید احمدخان تقریظ نوشت؛ گفته‌اند در جستجوی گور بیدل هم برآمد و نیافت. اقبال دربارهٔ او نوشته‌ای در پرتو اندیشهٔ برگسون دارد. طور معرفت از وزن مثنوی‌های جامی و امیرخسرو پیروی می‌کند و در تصویر طور به شبستری نزدیک است. بیدل‌شناسی افغانستان مجموعه‌ای از کتاب‌هاست: نقد بیدل از سلجوقی، بیدل‌شناسی مجددی، و بیدل و تأثیر سبک او از ژوبل.