موزهٔ زندهٔ سعدی

سعدی از شیراز بود، شهری که از ۱۱۴۸ میلادی در دست سلغریان بود، خاندانی ترکمن‌تبار و فارسی‌گرا که نخست به نام سلجوقیان و بعد خوارزمشاهیان بر فارس حکم می‌راندند. بیشتر پژوهشگران تولدش را ۱۲۰۹ یا ۱۲۱۰ میلادی می‌دانند. از زندگی‌اش اندک چیزی با قطعیت می‌دانیم. نوشته‌های خودش، به‌ویژه بوستان و گلستان، پر از خاطره‌های ظاهراً شخصی است، اما بسیاری از آن‌ها از نظر تاریخی نامحتمل است و شاید برای تأثیر بلاغی به صورت اول‌شخص درآمده باشد. حتی کهن‌ترین اشاره‌های بیرونی به او در جزئیات اساسی با هم نمی‌خوانند.

پدرش را در نوجوانی از دست داد و تحصیل را نخست نزد او آغاز کرده بود. احتمالاً حدود ۱۲۲۴، وقتی سعد اول برای مدتی کوتاه برکنار شد و اوضاع شیراز آشفت، نوجوان راهی بغداد شد و در نظامیه درس خواند. سپس سال‌ها در جهان اسلام گشت. به نوشتهٔ خودش، در هند کاهن معبدی را کشت و در شام اسیر صلیبیان شد؛ ولی پژوهشگران تأکید کرده‌اند که ساختن برنامهٔ دقیق سفر از روی نوشته‌هایش کاری بی‌حاصل است. بررسی داده‌ها نشان می‌دهد که او به احتمال در عراق و شام و فلسطین و حجاز بوده، و رسیدنش به خراسان و هند و کاشغر بعید است.

پس از نزدیک به سی سال به شیراز بازگشت (۱۲۵۷ میلادی) و آوازه‌اش از او پیش‌تر رسیده بود، که احتمالاً از انتشار گستردهٔ غزل‌هایش می‌آمد. می‌خواست پیوندش را با سلغریان تازه کند؛ شتابی که بوستان و گلستان را پشت سر هم نوشت و تقدیم‌هایشان این را نشان می‌دهد. در قصیده‌ای کوتاه می‌گوید صلح و آبادانی دورهٔ ابوبکر بن سعد او را به شیراز کشاند. اما سلغریان زیر فشار مغولان دوام نیاوردند: ابوبکر در ۱۲۵۶ یا ۱۲۵۷ فرمانروایی مغولان را بر خود پذیرفت و در ۱۲۶۰ مرد؛ جانشینش سعد دوم دوازده روز بعد مرد و سعدی هر دو را مرثیه گفت. پسر دوازده‌سالهٔ او محمد زیر نظر مادرش ترکان‌خاتون حکومت کرد، و سپس دو برادرزادهٔ ابوبکر به سلطنت نشستند؛ سلجوق‌شاه در ۱۲۶۳ پنج ماه ماند، سعدی سه شعر برایش سرود، و پس از شورشی نسنجیده مغولان او را کشتند. قدرت رسماً به دختر کوچک سعد دوم، آبش‌خاتون، رسید؛ با ازدواج اجباری او با منگو تیمور، پسر هولاگو، شیراز عملاً در قلمرو ایلخانان ادغام شد.

سعدی از قدرت‌گرفتن مغولان خرسند نبود: دو قصیده، یکی عربی و یکی فارسی، بر سقوط خلافت عباسی و کشته‌شدن آخرین خلیفه، مستعصم، در ۱۲۵۸ سرود. با این همه برای حاکمان تازه و کارگزاران ایرانی‌شان هم شعر گفت. امیر انکیانو، که از ۱۲۶۸ تا ۱۲۷۲ بر شیراز حکم می‌راند، چهار قصیده و یک رسالهٔ منثور از او گرفت که، چنانکه پژوهشگران گفته‌اند، به معنای معمول مدیحه نیستند و بیشتر اندرز و هشدار دربارهٔ رفتار فرمانروایان‌اند. شمس‌الدین علاکانی، رئیس دیوان شیراز، و برادران جوینی، شمس‌الدین و عطاملک، نیز در غزل‌های معروف او آمده‌اند؛ دو رسالهٔ منثور دربارهٔ دیدار او با جوینی‌ها و اباقا در تبریز در مجموعه‌های آثارش هست، اما از او نیستند.

آخرین سرودهٔ تاریخ‌دارش قصیده‌ای کوتاه برای مجدالدین رومی است که میان ۱۲۸۷ و ۱۲۸۹ مأمور اداری شیراز بود. چند سال بعد در شیراز درگذشت؛ منابع کهن سال‌هایی از ۱۲۹۱ تا ۱۲۹۹ داده‌اند. یکی از پژوهشگران ۹ دسامبر ۱۲۹۲ را برگزیده و دیگری، با تکیه بر تاریخ گزیده، ۱۲۹۱ را؛ دلیل سال پیش‌تر این است که اختلاف گزارش‌ها را توضیح می‌دهد، چون او در ماه آخر سال مرد و تذکره‌نویسان یا همان سال را ثبت کردند یا سال بعد، پس از چهلم. امروز بیشتر ۱۲۹۱ یا ۱۲۹۲ را می‌پذیرند. در ۱۷۶۵، کارستن نیبور، نقشه‌بردار و سیاح آلمانی، بنای آرامگاهش را بسیار فرسوده یافت و نوشت اگر ثروتمندی به آن رحم نکند فرو می‌ریزد؛ چند سال بعد کریم‌خان زند آن را مرمت کرد و نرده‌ای آهنین و ساختمانی از آجر و گچ بر گور افزود.

گلستان نثری است آمیخته به شعر، با قصه و لطیفه و اندرز، و بخت دلبستگی به پادشاهان را با آزادی درویشان می‌سنجد. هشت باب دارد، از رفتار پادشاهان و اخلاق درویشان تا قناعت و فایدهٔ خاموشی، عشق و جوانی، ضعف و پیری، اثر تربیت و آداب صحبت. میان نثر، شعرهای کوتاهی نشسته که اندرز و تأمل‌های طنزآمیز را در چند مصراع می‌فشرند. بوستان یکسره نظم است و در وزنی حماسی‌گونه، در همان وزن شاهنامه‌سرایان، ده باب را می‌گسترد: دادگری، احسان، عشق، تواضع، رضا، تربیت، شکر، توبه و مناجات. دربارهٔ بوستان این را هم گفته‌اند که ثمرهٔ تجربه‌های دراز و داوری‌های او دربارهٔ زندگی است، و شیوهٔ حکایت‌هایش به افسانه‌های ازوپ می‌ماند، با روانشناسی آدمی در متن آن‌ها.

دربارهٔ تفاوت دو کتاب، نقدهای بسیاری نوشته شده. بعضی بوستان را سرشار از تصویرهای لطیف و آرامش‌بخش و گلستان را سرشار از تصویرهای عینی می‌دانند و سعدی را کسی که هم صوفی خانقاه است و هم بازرگان در راه، «دو مغز بادام در یک پوست»؛ این تعبیر از خود اوست. زبان هر دو روان است، اما این روانی بر شبکه‌ای از هم‌معنایی و جناس و تضاد و آهنگ درونی تکیه دارد، و قافیهٔ بیرونی تکیه دارد؛ برای همین تقلیدش دشوار می‌ماند و نثرش را «ساده، اما غیرقابل‌تقلید» وصف کرده‌اند. بیت بنی‌آدم هم گواه وسواس متن اوست: در ایران صورتی با «یک‌دیگر» رایج است، که به گفتهٔ یکی از پژوهشگران تنها صورت موجود در کهن‌ترین نسخه‌هاست که با نوشتن گلستان کمتر از پنجاه سال فاصله دارند؛ برخی چاپ‌ها «یک‌پیکر» دارند، و ترجمه‌های انگلیسی بیشتر با همان دومی هماهنگ‌اند، چون به حدیثی که کنارش نقل می‌شود نزدیک‌تر است.

غزل‌هایش را، که شمارشان را حدود هفتصد گفته‌اند، در چهار دفتر آورده‌اند: قدیم، طیبات، بدایع و خواتیم. دفتر قدیم را به جوانی و پرشوری، و خواتیم را به پیری و زهد و اندرز نسبت می‌دهند؛ دو دفتر میانی، که به میان‌سالی او تعلق دارند و هم شور جوانی را دارند هم زهد پیری را، هنری‌ترین شمرده می‌شوند. در تصحیح فروغی، غزل‌های عارفانه و پندآموز از بقیه جدا و در بخشی به نام «نصیحت» گذاشته شده؛ فروغی جدا کردن بخشی به نام «ملمعات» (غزل‌های فارسی–عربی) را که در بعضی چاپ‌ها دیده می‌شود نادرست می‌دانست، چون در نسخه‌های کهن نیست. موضوع اصلی عشق است، و او از معدود شاعرانی است که غزل عاشقانه را از آغاز تا انجام بر همان نگه می‌دارد، با سادگی و پاکی و زمینی‌بودنی که از ویژگی‌های غزل او شمرده‌اند. به وزن‌های دایره‌وار و موسیقایی، دلبستگی داشت و در زبان غزل به سنایی و انوری نظر. بسیاری از صاحب‌نظران اوج غزل فارسی را در شعر سعدی و حافظ می‌دانند.

چند قصیده و قطعه و بیت به عربی هم دارد، اما اثر مستقل عربی از او نمانده؛ مجموعه‌ای از این سروده‌ها با ترجمهٔ فارسی در ۲۰۱۱ منتشر شد. ارزش آن را همه یکسان نمی‌سنجند: ادوارد براون آن‌ها را متوسط می‌دانست و پژوهشگری دیگر، در مقایسه با شاعران عرب‌زبان همان دوره، آن‌ها را آبرومند، هرچند با لغزش‌های دستوری. او را مدیحه‌سرا و غزل‌سرا هر دو شمرده‌اند؛ مرثیهٔ ویرانی بغداد در یورش مغول از شناخته‌ترین قصیده‌هایش است.

در غزل، سعدی به زبان سنایی و انوری توجه خاص داشت و خودش پیش‌قراول مکتب شیراز شد؛ حافظ را بیش از هر شاعر دیگر وامدار او دانسته‌اند. در کنار مولوی و حافظ، یکی از سه غزل‌سرای بزرگ فارسی شمرده می‌شود. در شیرازی که او را پرورد، دربار سلغری حامی فرهنگ و دانش بود: قاضی بیضاوی، قطب‌الدین شیرازی، سعدی و مورخ وصاف همه در این فضا جمع شده بودند، و سلغریان خود را فرمانروایانی ایرانی و مسلمان می‌نمایاندند، تا حدی با پیوند دادن خود به خرابه‌های هخامنشی. از این رو شیراز آن زمان کانون فرهنگ فارسی بود.

از رابطه‌هایی که به آسانی مستند می‌شوند، نامهٔ ابن‌فوطی در ۱۲۶۲ است که نمونهٔ شعر عربی از سعدی می‌خواهد، و رابطهٔ او با برادران جوینی. دربارهٔ استادانش اطلاع روشنی نداریم؛ فرضیهٔ آشنایی با شهاب‌الدین سهروردی از شباهت آموزه‌ها برخاسته و مدرک مستقیم ندارد. در سده‌های بعد، سعدی خود به منبع تازه‌ای بدل شد. در ۱۴۲۲–۱۴۲۳ میلادی ابراهیم سلطان، شاهزادهٔ تیموری، در کاخ تچر تخت جمشید کتیبه‌ای با بیت‌هایی از بوستان نقش زد. در دربارهای بعدی هند و ایران نسخه‌های مصور بوستان تهیه شد؛ نسخهٔ تیموری هرات، با نگاره‌ای از بهزاد در ۱۴۸۸، از مشهورترین‌هاست.

اروپا هم زود با او آشنا شد. آندره دو ریه، در ۱۶۳۴، بخشی از گلستان را به فرانسه برگرداند، و آدام اولئاریوس در ۱۶۵۴ ترجمهٔ کامل بوستان و گلستان را به آلمانی منتشر کرد. دیوان غربی–شرقی گوته از کارهایی است که بیش از همه به او مدیون‌اند. هگل در درس‌های زیبایی‌شناسی او را استاد شعر تعلیمی و مردی جهان‌دیده شمرده است. پوشکین در اوگنی اونگین از او یاد کرده است. گلستان را در زمرهٔ سرچشمه‌های افسانه‌های لافونتن شمرده‌اند. بنجامین فرانکلین حکایتی از بوستان را، ظاهراً بی‌آنکه مأخذ آن را بداند، در «تمثیلی دربارهٔ آزار» نقل کرده است. امرسون هم به نوشته‌های او علاقه داشت و سهمی در چند چاپ ترجمه‌شده‌اش گرفت؛ از ترجمه می‌خواند و خردمندی و زیبایی روایت او را با کتاب مقدس مقایسه می‌کرد.

نام او در دانش هم رد گذاشته است: لازار کارنو چنان شیفتهٔ سعدی و شعرش بود که برای پسرش، فیزیکدان فرانسوی، نام سوم «سادی» را برگزید، و او را امروز نیکلا لئونار سادی کارنو می‌خوانند. در ایران، آواز سنتی بیش از شاعران دیگر به غزل سعدی و حافظ تکیه کرده است.