موزهٔ زندهٔ خاقانی

خاقانی حدود ۵۲۰ قمری (حدود ۱۱۲۰ میلادی) در شروان به دنیا آمد. سال تولدش را پژوهندگان از اشاره‌های دیوان به دست آورده‌اند و در یک سال همراه نیستند. پدرش نجیب‌الدین علی، نجار، و مادرش از اصل نسطوری، زنی که مسلمان شده بود. خود خاقانی در شعر مادرش را از تبار «فیلیپوس بزرگ» دانسته که یکی از پژوهشگران آن را اشاره به فیلیپ، امپراتور روم در سدهٔ سوم میلادی، تفسیر کرده است. پدر را زود از دست داد و عمویش کافی‌الدین عمر، پزشک و فیلسوف، پرورشش داد و تا حدود بیست‌وپنج‌سالگی حامی او بود. در شعری او را ستود و از شباهت نامش با عمر خیام برای مقایسهٔ فضیلت‌های هر دو استفاده کرد.

در جوانی به تخلص «حقایقی» شعر می‌گفت. لقب خاقانی از «خاقان» آمد، عنوان شروانشاهان. روایت‌ها دربارهٔ آشنایی او با دربار یکی نیست. در نقلی ابوالعلای گنجوی، شاعر دربار، او را به منوچهر شروانشاه معرفی کرد و استادش بود؛ نقل دیگر او را داماد ابوالعلا هم می‌داند. اما پژوهشی یادآور می‌شود که این نقل‌ها در نوشته‌های خود خاقانی تأیید نشده است. از هر طریق که بوده، او از دوران جوانی مدیحه‌گوی منوچهر بود و نزدیک چهل سال به دربار شروانشاهان، نخست منوچهر و بعد پسرش اخستان، وابسته ماند.

رابطه با دربار هموار نبود، و گزارش‌ها از سفرهای او با هم نمی‌خوانند. در یک روایت، در جوانی، برخلاف میل پادشاه، خواست به حج برود؛ در بیلقان گرفتار و حدود پنج تا هفت ماه در قلعه‌ای در شابران، نزدیک دربند، زندانی شد، و چند حبس دیگر هم پشت سرش آمد تا در ۱۱۵۶–۱۱۵۷ میلادی گریخت. در روایتی دیگر، حدود ۵۵۰ قمری به قصد دیدن استادان خراسان راهی عراق شد، در ری بیمار شد و بازگشت، و بعد با اجازهٔ شروانشاه سفر حج را آغاز کرد. هرچه بود، سفر طولانی‌ای در غرب ایران و عراق کرد. «تحفةالعراقین» حدود ۵۵۱ قمری از دل آن بیرون آمد و قصیدهٔ «ایوان مدائن» در راه بغداد.

پس از بازگشت دوباره زندانی شد، این بار در زمان اخستان. حبسیه‌های بی‌پروایش از همین دوره است و پنج قصیده‌اش مستقیماً از این تجربه می‌گوید. «قصیدهٔ ترسایی» او را نیز از جسورانه‌ترین کارهایش دانسته‌اند. یکی از پژوهشگران حامی مورد خطاب این قصیده را آندرونیکوس کومنوس، شاهزادهٔ بیزانسی، می‌داند. در ۱۱۷۳ تا ۱۱۷۵ میلادی قصیده‌هایی هم در ستایش پیروزی شروان بر روس‌ها گفت و از ویرانی ۷۳ کشتی روسی یاد کرد.

دههٔ ۱۱۷۰ میلادی برایش پر از سوگ بود: مرگ فرزند بیست‌ساله‌اش رشیدالدین، مرگ همسر و پیشامدهای دیگر، و برای هر یک مرثیه‌ای سرود. ترتیب این رویدادها و دومین سفر حج در منابع یکسان نیامده. از دربار کناره گرفت و در تبریز ماند و همان‌جا درگذشت. سال مرگ را ۵۸۲ یا ۵۹۵ و در گزارش‌های دیگر ۱۱۸۶ تا ۱۱۹۹ میلادی نوشته‌اند.

خاقانی پیش از هر چیز قصیده‌سرا بود. داوری رایج این است که غزل‌هایش به پایهٔ قصیده‌هایش نمی‌رسد، و قطعه‌هایش نیز بسیار خوب است. در دیوان، بر پایهٔ یکی از چاپ‌های انتقادی، حدود ۹۴۰۰ بیت قصیده و نزدیک ۳۸۰۰ بیت غزل شمرده شده است. نثرش هم باقی است: حدود شصت نامه که به بزرگان نوشته و پر از واژه‌ها و جمله‌های دشوار عربی است و گاهی بیتی از خودش در آن آمده.

فهم شعر او به دانش‌های بسیار نیاز دارد. خواننده باید بداند ستاره‌شناسی قدیم چگونه کار می‌کرد، پزشکی بر پایهٔ گیاه‌شناسی و دارو چه اصطلاح‌هایی داشت، الهیات و حدیث و تاریخ چه می‌گفتند، و آنگاه صنعت‌های شعری را هم بشناسد تا هر بیت را بفهمد. یک ادیب بزرگ بر این نکته تأکید کرده که اطلاع او از لغات عربی و فارسی و اصطلاح فیلسوفان و پزشکان و دقت در ترکیب‌سازی سبب شده گمان رود مضمون‌هایش هم در همه جا پیچیده است، و حال آنکه چنین نیست. به همین دلیل دیوانش کمتر به توجه عامه رسیده است؛ یکی از نویسندگان او را «شاعر دست‌نیافتنی» خوانده و سادگی سعدی را در برابرش گذاشته.

«تحفةالعراقین»، که نام نخستش «ختم‌الغرایب» بود، مثنوی‌ای بیش از سه هزار بیت است، زندگی‌نامه و گزارش سفر هم هست: در ذکر هر شهر از بزرگانش یاد می‌کند و در پایان از حال خودش می‌گوید. اگرچه مثنوی است، به قصیده‌های خود او شبیه‌تر است تا به مثنوی‌های رایج. یکی از نسخه‌های معتبر آن، در وین، تاریخ ۵۹۳ قمری دارد.

«ایوان مدائن» شاید معروف‌ترین قصیده‌اش باشد. شاعر ویرانهٔ کاخ طاق کسری را می‌بیند و از آن، هشداری دربارهٔ ناپایداری شکوه درباری بیرون می‌کشد،. در حبسیه‌ها، که پنج قصیده‌اند، از رنج زندان و دوری از خانه می‌گوید؛ پژوهنده‌ای آن‌ها را از بهترین نمونه‌های «ادبیات زندان» در جهان اسلام قرون وسطا دانسته. از میان آن‌ها «قصیدهٔ ترسایی» که تصویرهای مسیحی را با نگاهی مثبت و آگاهی درونی به کار می‌برد، بازتاب محیط چندفرهنگ قفقاز است، جایی که خاقانی با دربارهای بیزانس و ارمنی و گرجی رابطه داشت.

لقب «حسان‌العجم» از نعت‌هایش آمده. در شعر او مدیحه با روایت زندگی خود شاعر درمی‌آمیزد: سفرها و زندان و سوگ‌هایش، و رویدادهای زمانه، مانند پیروزی بر روس‌ها، در قصیده‌هایش جا می‌گیرد.

خاقانی در سنتی شعر می‌گفت که پیش از او با نام‌هایی چون خیام، معری، عنصری، مسعود سعد و سنایی شکل گرفته بود. خود او هم شاعران پیشین را می‌شناخت و در بعضی جاها، چنان‌که در ستایش عمویش، از نام خیام بازی می‌گیرد. در آغاز راه، به قول برخی روایت‌ها، نزد ابوالعلای گنجوی درس شاعری می‌گرفت، هرچند خود شعرش آن را تأیید نمی‌کند.

دربار شروانشاهان هم زمینهٔ فکری‌اش بود. شروانشاهان در اصل عرب‌تبار بودند، اما با پیوندهای خانوادگی با خاندان‌های محلی از سدهٔ دهم میلادی هویتی ایرانی یافتند و تبار خود را به ساسانیان می‌رساندند. خاقانی را شاید بتوان چهرهٔ اصلی این کوشش شمرد: اخستان را از نسل بهرام و پرویز می‌خواند و ملکه‌اش را بانوی خاندان جمشید، و شروان را وارث میراث ساسانی و سنت سلطنت ایرانی روزگار سامانیان می‌نماید.

از معاصرانش نظامی گنجه‌ای هم بود. به روایت‌ها آن دو دوستی داشتند و نظامی پس از مرگ خاقانی مرثیه‌ای برایش سرود. بعدها نظامی و جامی از او اثر پذیرفتند، و میان بعضی غزل‌های سعدی و حافظ و غزل‌های او هم‌وزنی و هم‌قافیگی دیده می‌شود، که پژوهندگان آن را نشانهٔ آشنایی آن دو با دیوان خاقانی گرفته‌اند. اینکه چه اندازه از این شباهت‌ها اثرپذیری است و چه اندازه حاصل سنت مشترک، موضوع بحث است.

شمال غرب ایران در آن دوره شعر فارسی بسیار داشت. گردآوری‌ای در سدهٔ هفتم هجری شعر حدود صد و پانزده شاعر شروان و اران و آذربایجان را نگه داشته که دیوان‌هایشان از میان رفته؛ بسیاری از آنان پیشه‌ور و مردم عادی بودند و در شعرشان تعبیرهای گفتاری آن سرزمین باقی مانده. خاقانی در چنین محیطی شعر می‌گفت، محیطی که شاعرانش همه از دربار نبودند.

پژوهش دربارهٔ خاقانی از زمان خودش آغاز شد و شرح‌های گوناگون بر شعرش نوشته‌اند. در عصر جدید مصححان و فرهنگ‌نگاران، چنان‌که در تصحیح دیوان و فرهنگ اصطلاحاتش، بخش مهمی از دشواری‌ها را گشوده‌اند. مقبرةالشعرای تبریز که او در آن آرمیده، گورهای حدود چهارصد دانشمند و ادیب را در بر دارد.